Độc đáo mâm cỗ ngày "Tết Xíp Xí" của đồng bào Thái Trắng

Ngày 14 thàng 7 Âm Lịch hàng năm là ngày Tết cổ truyền của dân tộc Thái Trắng (Tết Xíp Xí) tại huyện Phù Yên (Sơn La) và một số dân tộc Thái Trắng ở Tây Bắc. Vào ngày này, các gia đình thường làm những mâm cỗ to, nhỏ để thắp hương thờ cúng tổ tiên và chiêu đãi bạn bẽ khách quý đến chúc Tết.

Theo tìm hiểu, "Tết Xíp Xí" nằm trong những kho tàng văn hóa độc đáo của người Thái Trắng ở Sơn La. Theo tiếng Thái "Xíp Xí" có nghĩa là "Mười Bốn". Do đó, Tết Xíp Xí được diễn ra vào ngày 14 tháng 7 Âm Lịch.

Theo câu chuyện truyền từ đờ này sang đời khác, vào thời điểm này, mùa màng chuẩn bị vào vụ, người Thái Trắng lau chùi nông cụ thu hoạch cất đi chờ đến ngày thu hoạch. Người lớn cũng nhân dịp này làm mâm cúng tổ tiên cầu cho mùa màng bội thu, còn trẻ em thì chăn dắt trâu ra đồng. Người lớn cũng nhân dịp này đã làm mâm cơm để thể hiện sự quan tâm đến con trẻ. Và cho đến ngày nay, người Thái Trắng vẫn hay gọi Tết Xíp Xí là "Tết của trẻ em" hay "Tết của người chăn trâu".

Chính vì thế, các mâm cỗ trong ngày Tết được làm ra với nhiều màu sắc, đa dạng và độc đáo về món ăn. Dù đã trải qua nhiều thế hệ, nhưng đồng bào Thái Trắng vẫn giữ được hương vị và nguồn gốc các món ăn độc đáo đậm bản sắc dân tộc..

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
Giống như Bánh chưng, Bánh Ít Uây là một phần không thể thiếu trong mâm cỗ dịp lễ Tết Xíp Xí. Ảnh: Facebook.

Trong mâm cỗ này, đầu tiên không thể thiếu đó chính là Bánh Ít Uây, một loại bánh không thể thiếu trong dịp Tết này. Để làm chiếc bánh này, người Thái Trắng phải trải qua những quy trình rất công phu. Trước hết, người dân phải lựa loại bột nếp ngon, ngâm trong nước khoảng 5 giờ đồng hồ, vớt ra để dáo nước và dùng cối chày giã thành bột. Sau đó, pha chút nước và muối tạo hỗn hợp để nặn bánh.

Về phần nhân bánh, theo truyền thống xưa, các ông bà tổ tiên thường dùng thịt lợn, băm nhuyễn, nêm gia vị, xào chín tới. Ngoài ra, còn có đậu đỗ, đậu xanh, nho nhe,...tách vỏ luộc chín và giã nhuyễn. Các loại nhân này sẽ được cho vào bên trong bánh. 

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
Bánh Ít Uây được đun trên bếp củi. Ảnh: Facebook.

Bánh sẽ được nặn vo tròn, gói theo từng cặp bằng lá chuối, dùng lạt buộc đầu. Để giữ được hương vị truyền thống của bánh, người Thái dùng bếp lửa xôi bánh trong khoảng 1 tiếng đồng hồ rồi vớt xuống.

Được biết, đây là loại bánh tượng trưng cho hạnh phúc tình yêu, đôi lứa. Khi thưởng thức trái bánh này, phái nam sẽ ăn một nửa và chia sẻ nửa còn lại cho phái nữ với ước nguyện nên đôi nên lứa.

Bên cạnh đó, một món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ này đó là "Xôi Ngũ Sắc". Người Thái Trắng dùng nhiều loại lá như: "Bờ Khạu Đằm", "Bờ Khạu Đèng", "Bờ Khạu Đoẳn",..để tạo nên những loại xôi đủ màu sắc trắng, xanh, đỏ, tím, vàng. Đặc biệt, các loại lá này tuy tạo ra màu sắc của xôi khác nhau nhưng về đặc điểm lá lại giống nhau, chỉ khác nhau về kích thước. Phải là những người có kinh nghiệm lâu năm mới thể thể phân biệt rõ được các loại lá này.

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
"Bờ Khạu Đằm" một trong những loại lá dùng để làm "Xôi Ngũ Sắc".

Theo truyền thống xưa, người Thái dùng những loại lá trên băm nhỏ, đốt cháy rơm thành tro và cho vào cùng 1 cối để giã lấy nước. Sau đó, sẽ chắt lấy nước rồi ngâm vào loại gạo nếp ngon trong khoảng 30 phút đến 1 tiếng đồng hồ rồi đêm xôi trên chõ.

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
"Xôi Ngũ Sắc".

Còn ngày nay, để đơn giản và tiết kiệm thời gian, người Thái Trắng dùng loại lá trên đun sôi để nguội, chắt lấy nước ngâm vào gạo nếp sau đó đem xôi. Theo kinh nghiệm dân gian, các loại xôi sau khi gói xong có thể gói vào lá dong để giữ hương vị thêm ngon hơn.

Bên cạnh đó, là đặc sản "Pà Pỉnh Tộp" tức cá nướng gập nguyên con). Với cách chế biến, gia vị cầu kì hơn so với cá nướng thông thường, “pa pỉnh tộp”  ăn có vị thơm ngon đặc biệt. 

Do tập quán sinh sống của đồng bào Thái thường ở nơi gần sông, suối, ao hồ nên những người đàn ông đánh bắt cá rất giỏi. Vì thế, cá là món ăn quen thuộc của đồng bào Thái vùng Tây Bắc Việt Nam.

Cá pỉnh tộp thì cá to nhỏ đều làm được, gồm cá chắm, chép, rô, trôi…. Tuy nhiên, cá to cỡ 5 lạng trở lên mới dễ làm và ngon nhất là cá chép nướng. Khi mổ cá, người ta dùng dao sắc nhọn mổ từ sống lưng xuống, xẻ dọc phần trên thân cá từ đầu đến đuôi. Chú ý không mổ đằng bụng cá, không làm đứt miệng cá,vì khi gập cá lại, sẽ nhét đuôi cá ngược lên vào đằng miệng cá để giữ cho gia vị ở phần bụng cá không bị rơi vãi ra bên ngoài."

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
"Pà pỉnh tộp" món ăn đặc sản của người Thái Trắng.

Pa pỉnh tộp cần nhiều thứ gia vị trộn lẫn với nhau sao cho đậm đà, gồm: Rau thơm, hành lá, thì là, rau húng, thái nhỏ, xả, hành củ, gừng, tỏi, ớt tươi được đập dập giã nhỏ, sau đó trộn mắm muối mì chính vừa đủ. Nhưng có một thứ không thể nào thiếu được, đó là “mák khén”. Đây là một loại hạt tiêu rừng, có vị thơm, hăng hăng, cay cay rất đặc trưng chỉ có ở miền núi Tây Bắc, dùng để làm gia vị cho hầu hết các món ăn của đồng bào vùng cao. Việc chọn cá, cho đến cách trộn gia vị ướp cá cũng rất quan trọng.

Khi đã xát ướp đầy đủ gia vị lên toàn thân cá,  phần nhiều gia vị này được trộn lẫn với lòng cá đã làm sạch rồi cho vào trong bụng cá. Sau đó gập ngang thân cá lại, tức là gập làm sao phần đầu và phần đuôi cá chụm lại với nhau. Bà con dùng thanh nứa, que tre tươi chẻ đôi một đầu làm cái kẹp cá và dùng lạt buộc chặt một đầu kẹp lại với nhau, đặt lên nướng trên than củi đỏ rực. Nếu dùng thanh tre, nứa khô để kẹp nướng thì dễ bị cháy, làm gẫy kẹp trong khi cá chưa kịp chín.

Trong quá trình nướng, cũng phải điều chỉnh lượng than củi ít hay nhiều sao cho hợp lý và xoay lật chiều nướng cho cá chín đều, thơm ngon, nhìn ngoài vàng ươm mà bên trong cũng đủ độ chín kỹ. Pa pỉnh tộp nóng hổi ăn với xôi nếp thì càng hấp dẫn.

Trong ẩm thực của người Thái thì món "Nậm Pịa" được mệnh danh là món khó ăn, độc đáo nhưng lại có hương vị nhất. Món này được chế biến từ lục phủ ngũ tạng của con vật như: lòng, ruột, dạ dày…rồi đun nhừ với xương đến khi nào đủ độ ngọt. Nậm pịa được đun đến khi nào nước dùng màu nâu sền sệt lại với nhau. Cái vị đắng của các loại lá rừng cùng với mùi của lục phủ ngũ tạng tạo cảm giác khó chịu cho một số người nhưng ăn quen rồi thì món này lại thực sự quấn hút lòng người. Món ăn này cũng xuất hiện rất nhiều trong các mâm cỗ của người Thái Trắng dịp Tết này.

Ngoài những món ăn không thể thiếu trên, tùy theo từng điều kiện và khẩu vị gia đình gia đình sẽ có thêm: Thịt gác bếp, măng lay luộc, rau xôi, thịt nướng, hoa quả, canh cua đồng, cá suối,...

Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
Một mâm cỗ Tại hội thi Ẩm thực Tết Xíp Xí của người Thái Trắng xã Quang Huy (Phù Yên, Sơn La).
Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
Rau xôi thập cẩm. Ảnh: Facebook.
Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
"Nhộng tằm".
Độc đáo trong mâm cỗ ngày Tết Xíp Xí của đồng bào Thái Trắng
"Cá suối".

Trung Thành

Bình luận bài viết

Thực phẩm được bảo quản đông lạnh khi dùng sẽ phải thực hiện công đoạn rã đông. Vậy rã đông cách nào an toàn, đảm bảo thực phẩm vẫn ngon và không bị mất chất dinh dưỡng? Khi rã đông thực phẩm cần phải lưu ý những gì? Dưới đây là những gợi ý dành cho bạn:

Giá đỗ có thể nấu thành nhiều món ngon như giá đỗ xào, nấu canh, thậm chí là ăn sống được. Cách làm giá đỗ tại nhà bằng chai nhựa, khăn, thùng xốp, rổ nhựa hay vỏ hộp sữa vừa tiện lợi lại đảm bảo an toàn vệ sinh giúp bữa cơm gia đình thêm đảm bảo.

Nhắc đến ẩm thực Việt Nam phải kể đến các loại nước chấm. Tổng hợp công thức 10 loại nước chấm ngon xuất sắc dưới đây có thể là gợi ý hay dành cho bạn.

Không cần chế biến quá phức tạp, chỉ với 3 bí quyết dưới đây sẽ giúp món cá hấp của bạn thơm ngon, trọn vị, cả nhà cùng khen.

Bánh bao tạo hình hoa quả không phải là xu hướng mới. Gần đây, thời gian giãn cách kéo dài khiến các bà nội trợ đã sáng tạo thêm những món ăn vặt thú vị phục vụ gia đình. Nhiều bà mẹ chia sẻ, họ làm bánh bao trái cam để thắp hương rằm tháng 8, đồng thời tạo hứng thú cho các bé trong bữa ăn.

ThuongTruong

Cơ quan chủ quản: HIỆP HỘI CÁC NHÀ BÁN LẺ VIỆT NAM

Giấy phép hoạt động báo chí điện tử số 75/GP-BTTT, do Bộ Thông tin & Truyền thông cấp ngày: 23/02/2017

Ngày thành lập Tạp chí Thương Trường: Ngày 26 tháng 6 năm 2008

Tòa soạn: Tầng 6 tòa nhà số 8 Trần Đăng Ninh - P. Dịch vọng - Q. Cầu Giấy - Hà Nội

Tổng Biên tập: Đinh Thị Mỹ Vân

Phụ trách nội dung: Tổng TKTS Đinh Duy Hùng

Hotline: 0913398394

Điện thoại: +84 24 3734 9773

Fax: +84 24 3939 3770

Email: toasoanthuongtruong@gmail.com.

Liên hệ quảng cáo: 0888484455