Kiến ba khoang có tên khoa học là Paederus. Trong cơ thể kiến ba khoang có chứa độc tố Pederin với độc tính mạnh gấp 12 - 15 lần nọc của rắn hổ, nhưng do lượng tiếp xúc nhỏ và chỉ ở ngoài da nên không đủ gây chết người như nọc rắn.

Bệnh thường bùng phát vào mùa mưa, từ tháng 7 - 10. 80% người bệnh có tổn thương ở mặt, 1/2 thân mình. 100% biểu hiện bằng vết đỏ, nền hơi cộm theo chiều vệt tay dài 1 - 5cm rộng 3 - 10mm, trên đó có mụn nước và phỏng nước ở giữa, có vùng hơi lõm gợi hình một vật gì hình tròn hoặc bầu dục áp vào. Một số khác có hình tổn thương đối xứng ở hai bên bẹn hoặc kheo tay.

Kiến ba khoang sống trong môi trường ẩm ướt và sự tồn tại của loài kiến này giúp ích cho nông nghiệp vì chúng ăn các loài sâu bọ hại cây trồng. Loại kiến này chủ yếu sống ở các ruộng lúa, cỏ mục, vườn cây, bãi rác thải, công trình đang xây dựng…

Vào mùa mưa, độ ẩm cao thuận lợi cho kiến ba khoang phát triển. Kiến ba khoang rất ưa ánh sáng đèn ban đêm nên bay vào, đậu vào quần áo, khăn mặt, giường chiếu, chăn màn… nếu cửa nhà mở.

ThS-BS Tạ Quốc Hưng, Khoa Da liễu - Thẩm mỹ da Bệnh viện Đại học Y Dược, khuyến cáo độc tố trong kiến ba khoang rất mạnh. Chất độc trong cơ thể kiến có thể làm tổn thương da người (bỏng, viêm da). Nếu người tiếp xúc với chất gây độc của kiến ba khoang qua tuần hoàn không được điều trị kịp thời thì có thể dẫn đến những biến chứng nặng.

Cách thức gây bệnh và diễn biến tổn thương

Vào mùa mưa, ban đêm kiến ba khoang theo ánh đèn bay vào buồng làm việc, buồng ngủ, buồng tắm. Người làm việc, ngủ, tắm dưới ánh đèn dễ bị côn trùng rơi vào cổ mặt, phần hở thân mình. Nếu vô tình giơ tay quệt, đập, sẽ làm chất Pederin của côn trùng dính lên da. Một tình huống dễ gặp khác là côn trùng bám vào khăn mặt rơi vào bồn rửa, nếu không chú ý sẽ xát phải côn trùng lên da và gây viêm da phỏng nước.

Ban đầu, người tiếp xúc phải chất Pederin sẽ thấy hơi ngứa rát, căng da, biểu hiện đỏ một vùng da. Sau 6 - 12 giờ vùng da chuyển thành một đám hơi nề, đỏ cộm thành vệt, trên đó nổi những mụn nước to nhỏ không đều 1 - 5mm. Trong khoảng 1 - 3 ngày sau, mụn nước chuyển thành phỏng nước, phỏng mủ. Lúc này, cảm giác đau, rát càng tăng. Có thể kèm theo ngây ngấy sốt, khó chịu, nổi hạch, đau vùng cổ, nách, bẹn tương ứng với tổn thương. Nếu tổn thương ở gần mắt, có thể sưng húp cả 2 mắt, 2 - 3 ngày mới đỡ, ở bẹn có thể nổi hạch sưng đau đi lại khó.

Các phỏng mủ tiến triển ngoài 3 ngày thì đóng vẩy tiết khô dần, khi rụng vẩy để lại vết sẫm màu. Toàn bộ đợt tiến triển có thể kéo dài 5 - 20 ngày. Có một số ít bệnh nhân chỉ nổi vết đỏ, lấm tấm mụn nước nhỏ hơi ngứa, lặn sau 3 - 5 ngày, không thành phỏng nước phỏng mủ. 

Xủ lý khi chất độc của kiến ba khoang dính vào da

- Nhanh chóng bôi hồ nước (có bán ở các hiệu thuốc).

- Những ngày sau đó, tùy vào mức độ bị kiến đốt người bị dính độc kiến ba khoang có thể được bác sĩ kê sử dụng một số loại thuốc bên cạnh việc bôi hồ nước đều đặn như: Khi nốt ban đỏ bị chuyển sang nốt mụn mủ, phồng rộp lên, người bệnh dùng thêm mỡ Oxyde kẽm, mỡ kháng sinh để bôi lên da; nếu vết đốt có dấu hiện lở loét, nhiễm khuẩn, bị rỉ mủ, bôi thêm dung dịch xanh metilen 1%. 

Lưu ý khi tiếp xúc với kiến ba khoang

- Không nghiền nát, chà xát kiến khi thấy kiến ba khoang đậu hoặc bò lên người để tránh độc tố tiết ra.

- Khi bị dính chất độc, người dân tránh gãi hay chà mạnh vùng da bị tổn thương; không tiếp xúc các vùng da lành với nơi bị dính độc tố.

- Rửa sạch vết thương, chỗ tiếp xúc, nhất là ở vùng mắt càng nhanh càng tốt khi bị dính chất độc, bôi thuốc, dùng thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ.

- Nếu lỡ dùng bàn tay đập chết kiến ba khoang cần ngay lập tức rửa sạch bằng xà phòng, càng sớm càng tốt, để tránh độc tố kiến dính vào.

- Khi da bị tổn thương tấy đỏ, lan rộng phải đi khám, không nên tự ý mua thuốc điều trị, bởi trong các loại thuốc bôi ngoài da có chứa Corticoid, chất giải độc tố… nên cần có bác sĩ chỉ định mới được dùng.

Để điều trị bệnh, có thể dùng các dung dịch làm dịu da, sát khuẩn nhẹ như dung dịch Jarish, oxit kẽm, mỡ kháng sinh. Nếu mủ nhiều, đau, có thể dùng kháng sinh chung, kháng Histamin tổng hợp, thuốc giảm đau có thể dùng Corticoid bôi hoặc đường toàn thân. Trường hợp nhẹ, bệnh có thể tự khỏi.

Để phòng bệnh viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang, các bác sĩ khuyến cáo người dân: khi làm việc dưới ánh đèn, tránh phản xạ quệt tay khi có cảm giác côn trùng rơi vào cổ, mặt. Buổi tối khi tắm rửa, chú ý giũ mạnh khăn mặt trước khi dùng.

Bên cạnh đó, vào mùa mưa, để đề phòng côn trùng bay vào nhà, có thể xịt các thuốc diệt côn trùng không hại. Khi bắt đầu thấy rát ở một vùng da có thể rửa vùng đó bằng nước muối, xà phòng… để ngăn không nổi thành phỏng nước, phỏng mủ.

Phương Lê

Bạn đang đọc bài viết Những điều cần biết về kiến ba khoang, xử lý khi bị kiến cắn và cách phòng chống tại chuyên mục Sức khỏe - làm đẹp của Tạp chí Điện tử Thương Trường. Mọi thông tin góp ý và chia sẻ, xin vui lòng liên hệ SĐT: 0913398394 hoặc gửi về hòm thư toasoanthuongtruong@gmail.com