Bài 1: Xóa bỏ "vùng cấm" xâm phạm sở hữu trí tuệ, mở đường cho đầu tư

Cuộc chuyển dịch sang nền kinh tế số đang mở ra không gian tăng trưởng khổng lồ cho ngành công nghiệp nội dung tại Việt Nam, nhưng đồng thời cũng biến không gian mạng thành một “chiến trường” vi phạm bản quyền nhức nhối. Đã đến lúc câu chuyện bản quyền không còn là chuyện riêng của giới sáng tạo, mà đã trở thành mệnh lệnh sống còn bảo vệ chủ quyền số và uy tín quốc gia.

Thực trạng đáng quan ngại

Không gian mạng phi biên giới mang đến sự tiện lợi, nhưng cũng đang dung dưỡng cho một nền kinh tế “ký sinh” dựa trên chất xám của người khác. Tài sản vô hình, đặc biệt là tài sản trí tuệ, đang ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị của các doanh nghiệp. Vì vậy, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không chỉ gây thiệt hại cho chủ thể quyền mà còn làm suy giảm sức cạnh tranh của cả nền kinh tế.

Tại Hội thảo “Tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo vệ bản quyền nội dung số”, Liên minh Chống vi phạm bản quyền (CAP) và Hiệp hội Công nghiệp Video châu Á (AVIA) cho biết Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ vi phạm bản quyền nội dung số cao nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Theo khảo sát, 56% người dùng Việt Nam từng truy cập nội dung không có bản quyền trong vòng 12 tháng qua. Nguồn vi phạm chủ yếu đến từ các trang web phát lậu, ứng dụng không chính thống và các đường link lừa đảo trên mạng xã hội.

Sự biến tướng của hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số hiện nay không còn dừng lại ở việc sao chép thủ công đơn giản mà đã phát triển thành một hệ sinh thái tinh vi, hoạt động xuyên biên giới.

Những vi phạm phổ biến có thể kể đến là tình trạng website lậu và ứng dụng lậu. Từ phim ảnh, âm nhạc, chương trình giải trí đến các giải đấu thể thao độc quyền đều bị các "ông trùm" web lậu thu tín hiệu và phát sóng trái phép chỉ sau vài phút. Các trang web này liên tục thay đổi tên miền, ẩn danh thông qua máy chủ đặt ở nước ngoài và thu lợi bất chính từ quảng cáo cờ bạc, cá độ.

Đồng thời, trên các nền tảng mạng xã hội phổ biến, tình trạng cắt xén, re-up (đăng lại) các tác phẩm báo chí, video ngắn, sách nói (audiobook) diễn ra công khai. Đáng lo ngại hơn, làn sóng phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra nhiều thách thức mới khi dữ liệu có bản quyền có nguy cơ bị thu thập, sử dụng để huấn luyện mô hình AI mà không có sự cho phép hoặc không thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với chủ sở hữu quyền.

Thời gian qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” xảy ra tại Công ty BH Media, Công ty TNHH Lululola Entertainment, nhóm 1900 Group, Công ty TNHH Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời. Hiện các vụ án đang tiếp tục được mở rộng điều tra.

Một vụ án điển hình khác là đường dây sử dụng công nghệ cao để xâm phạm bản quyền do Đỗ Văn Ch. cầm đầu.

Từ ngày 15 đến 21/5, Công an tỉnh Hưng Yên phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao bắt giữ, khám xét khẩn cấp và khởi tố 23 đối tượng tại nhiều tỉnh, thành phố. Theo điều tra, các đối tượng sử dụng công nghệ cao để xâm phạm bản quyền và tổ chức đánh bạc qua các website như CakhiaTV, RakhoiTV, CaheoTV. Đường dây hoạt động chuyên nghiệp trên môi trường mạng, sử dụng ứng dụng tự xóa tin nhắn và ví điện tử ẩn danh để điều hành. Các đối tượng tập trung xâm phạm bản quyền các giải bóng đá lớn như Ngoại hạng Anh, UEFA Champions League và đang lên kế hoạch xâm phạm bản quyền World Cup 2026 thì bị triệt phá.

Bên cạnh đó, tại nhiều tỉnh, thành phố, cơ quan chức năng cũng phối hợp triệt phá nhiều vụ kinh doanh quần áo, giày dép, mắt kính... có dấu hiệu giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ tại Việt Nam.

Đứng trước thực trạng này, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thiệt hại. Theo Thủ Đô Multimedia, năm 2022, thiệt hại do vi phạm bản quyền trong lĩnh vực truyền hình, phim và nhạc số tại Việt Nam ước tính khoảng 348 triệu USD. Trên phạm vi toàn cầu, con số này lên tới khoảng 65 tỷ USD trong năm 2023. Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, các hành vi vi phạm còn đẩy người dùng vào nhiều rủi ro về an toàn thông tin.

Số liệu từ CAP cho thấy khả năng gặp phải phần mềm độc hại khi truy cập các trang web lậu cao gấp hơn 16 lần so với khi sử dụng các nền tảng hợp pháp.

Những thiệt hại về kinh tế mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, việc để các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn ra phổ biến không chỉ làm suy giảm động lực sáng tạo, thất thu ngân sách, mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và hình ảnh môi trường kinh doanh của Việt Nam. Bởi vậy, tăng cường thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ không đơn thuần là bảo vệ quyền lợi của tác giả, doanh nghiệp, mà còn là điều kiện quan trọng để xây dựng một thị trường số minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và đủ sức hấp dẫn các dòng vốn đầu tư chất lượng cao.

Thanh lọc để không đánh mất cơ hội trên chính sân nhà

Những con số thiệt hại hàng trăm triệu USD hay sự bấp bênh của các nhà sáng tạo nội dung số mới chỉ là phần nổi của một tảng băng chìm. Trong kỷ nguyên số, một quốc gia khó có thể tham gia sâu vào nền kinh tế tri thức nếu để các "vùng trũng" về bảo hộ sở hữu trí tuệ tiếp tục tồn tại. Việc thiết lập lại trật tự trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn đơn thuần là yêu cầu quản lý, mà đã trở thành điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư và phát triển bền vững.

Theo đó, Việt Nam đã ký kết và thực thi hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, đồng thời gia nhập các điều ước quốc tế quan trọng của WIPO như Hiệp ước WCT và Hiệp ước WPPT. Việc duy trì một môi trường bảo hộ sở hữu trí tuệ chưa hiệu quả có thể làm gia tăng nguy cơ phát sinh tranh chấp thương mại, ảnh hưởng đến uy tín quốc gia và làm chùn bước các dòng vốn FDI chất lượng cao từ các tập đoàn đa quốc gia.

Không một quốc gia nào có thể phát triển nền kinh tế tri thức nếu thành quả sáng tạo liên tục bị xâm phạm. Khi doanh thu hợp pháp từ bản quyền bị bào mòn bởi các nền tảng lậu, doanh nghiệp nội dung số trong nước sẽ thiếu nguồn lực để tái đầu tư, đổi mới công nghệ và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng, khiến ngành công nghiệp văn hóa tiếp tục lép vế ngay trên sân nhà.

Nhận thức rõ tính nghiêm trọng của vấn đề, thời gian qua, các cơ quan quản lý nhà nước đã đồng loạt hoàn thiện hành lang pháp lý, đồng thời tăng cường các biện pháp kiểm tra, xử lý vi phạm với mức độ quyết liệt hơn.

Theo ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, tại họp báo thường kỳ tháng 5 của Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ trong ba tuần triển khai đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 1.438 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên cả nước, trong đó có 28 vụ bị khởi tố hình sự.

Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ cho biết, đơn vị đã tăng cường hỗ trợ chuyên môn cho các cơ quan thực thi thông qua việc cung cấp ý kiến chuyên môn trong các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quyền sở hữu công nghiệp; đồng thời công khai đầu mối hỗ trợ tra cứu, phối hợp và cung cấp thông tin phục vụ công tác xử lý vi phạm trên phạm vi cả nước.

Không có vùng cấm, không có ngoại lệ

Theo Luật sư Trần Anh Tuấn - Đoàn Luật sư TP.HCM, dưới góc độ pháp lý, đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ cùng các chỉ đạo của Bộ Công an không chỉ là một chiến dịch xử lý vi phạm, mà còn là bước chuyển quan trọng trong việc định hình văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Theo luật sư, hàng loạt vụ án được khởi tố, nhiều bị can bị xử lý hình sự cùng số lượng lớn tổ chức, cá nhân bị xử phạt hành chính trong thời gian ngắn là minh chứng rõ nét cho phương châm "không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Đặc biệt, việc xử lý hình sự các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và các hành vi sử dụng trái phép tài sản trí tuệ cho thấy phạm vi thực thi pháp luật đã mở rộng từ hàng hóa hữu hình sang các tài sản vô hình trên môi trường số.

Phân tích thêm, Luật sư Trần Anh Tuấn cho rằng, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hiện nay không còn "ngồi yên một chỗ". Các đối tượng lợi dụng livestream, sàn thương mại điện tử và mạng xã hội để tiêu thụ hàng giả, phát tán nội dung vi phạm bản quyền. Máy chủ đặt ở nước ngoài, tên miền quốc tế cùng nhiều lớp trung gian kỹ thuật khiến việc truy vết ngày càng khó khăn, đặt ra yêu cầu phải tăng cường phối hợp giữa các cơ quan thực thi trong nước và quốc tế.

Cùng với việc tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về thương mại điện tử và định danh người bán trên môi trường số, việc ứng dụng VNeID trong xác thực thông tin người bán được kỳ vọng sẽ từng bước thu hẹp tình trạng ẩn danh của các gian hàng vi phạm. Đồng thời, việc xử lý nghiêm các hành vi tái phạm hoặc có tổ chức theo Điều 225 về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và Điều 226 về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp của Bộ luật Hình sự sẽ góp phần nâng cao tính răn đe. Bên cạnh đó, việc tăng cường hợp tác với cơ quan thực thi của các quốc gia khác cũng sẽ giúp xử lý hiệu quả hơn các vụ việc có yếu tố xuyên biên giới, đồng thời củng cố uy tín của Việt Nam trong thực thi các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ.

"Sự quyết liệt của cơ quan chức năng là điều kiện cần, nhưng ý thức của người tiêu dùng mới là điều kiện đủ. Với doanh nghiệp, hãy coi việc bảo hộ sở hữu trí tuệ là 'lá chắn' cho lợi nhuận bền vững thay vì một khoản chi phí phát sinh. Với người dân, mỗi lần truy cập website lậu hay sử dụng phần mềm bẻ khóa không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn gián tiếp làm suy giảm động lực sáng tạo của chính các doanh nghiệp và tác giả trong nước.

Việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành thước đo của một quốc gia văn minh. Mỗi hành động tích cực sẽ góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, tạo nền tảng để Việt Nam phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh trong tiến trình hội nhập", Luật sư Trần Anh Tuấn nêu quan điểm.

Trang Nguyễn - Thiên An