Những khoảng trống nguy hiểm trong xuất bản sách

Xuất bản sách tham khảo hiện nay đang rơi vào tình trạng tràn lan, sai sót, lạm dụng AI, thiếu thẩm định và biên tập, khi mục tiêu chính chỉ là kiếm lợi nhuận, gây ảnh hưởng trực tiếp đến việc dạy và học của giáo viên, học sinh.

Sai sót nghiêm trọng trong sách ôn thi gây phẫn nộ

Một cuốn sách ôn thi dành cho kỳ thi đánh giá năng lực đã khiến dư luận bàng hoàng khi bị phát hiện trích dẫn sai lệch nghiêm trọng nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng.

Cuốn sách mang tên “VNES chinh phục đề thi tư duy định tính năm 2025 theo định hướng đề thi mới Đánh giá năng lực Đại học Quốc gia Hà Nội”, do Nhà xuất bản Dân Trí ấn hành, đứng tên các tác giả ThS. Đỗ Quỳnh Nga, Trần Bích Thủy, Phạm Văn Bình, phối hợp cùng Công ty CP Giáo dục VNES.

Trong số những lỗi bị chỉ trích, bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, vốn quen thuộc với đoạn thơ “Dữ dội và dịu êm/ Ồn ào và lặng lẽ/ Sông không hiểu nổi mình/ Sóng tìm ra tận bể”, lại bị in thành những câu xa lạ: “Dữ dội và dịu êm, Sóng là sóng, là bão/ Của lòng người, là những nỗi đau...”.

Ngoài câu đầu tiên, toàn bộ nội dung bị biến dạng hoàn toàn. Chưa hết, bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm lại bị ghi nhầm tác giả thành Chế Lan Viên, kèm theo một đoạn thơ không hề tồn tại trong bất kỳ văn bản nào đã được công bố. Tương tự, bài Tây Tiến của Quang Dũng cũng bị “sáng tác lại” với những câu chữ lạ lẫm do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Điều khiến nhiều người phẫn nộ hơn cả là phần bìa sách khẳng định nội dung đã được nhà xuất bản thẩm định và chịu trách nhiệm. Sau khi sai phạm bị phanh phui, các tác giả và cả công ty liên kết đồng loạt lên tiếng xin lỗi, tìm cách đổ lỗi cho yếu tố khách quan.

Một trong những tác giả thanh minh rằng lỗi sai do trợ giảng biên soạn, vì thiếu kinh nghiệm kiểm duyệt nên không phát hiện kịp thời. Một tác giả khác thẳng thắn thừa nhận trợ giảng đã sử dụng AI để soạn thảo, dẫn đến sai lệch.

Ngay sau khi sự việc bùng nổ, Công ty CP Giáo dục VNES công bố lời xin lỗi gửi tới phụ huynh, học sinh và độc giả. Doanh nghiệp này cho biết cuốn sách ban đầu được phát hành miễn phí cho học sinh theo học, nhưng trước nhu cầu mua thêm từ bên ngoài, đã bán ra khoảng 150 cuốn.

Công ty khẳng định đã ngừng phát hành từ tháng 4/2025, thu hồi và tiêu hủy toàn bộ số sách lỗi từ tháng 6, đồng thời cam kết hoàn tiền cho những ai đã mua. Trong thông báo, VNES cho biết đã xử lý trách nhiệm các cá nhân liên quan và sẽ siết chặt quy trình biên soạn.

Tuy nhiên, những lời xin lỗi này không thể làm dịu đi sự phẫn nộ trong dư luận. Nhiều ý kiến cho rằng, sai sót này không chỉ là lỗi biên tập thông thường, mà phản ánh một thực trạng đáng báo động: thị trường sách đang ngày càng hỗn loạn, nơi những ấn phẩm phục vụ giáo dục lại có thể bị “thả nổi”, để lọt ra những nội dung bịa đặt và sai lệch trắng trợn.

Nguy hiểm hơn, việc sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách vô trách nhiệm trong biên soạn đã trực tiếp làm méo mó các tác phẩm kinh điển, gieo rắc tri thức sai lạc cho học sinh. Một giáo viên bày tỏ sự thất vọng: “Trong nghề dạy học, sự cẩu thả chính là bất lương. Mỗi lỗi sai có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của học sinh. Chúng ta phải kiểm tra đến cùng, phải cẩn trọng đến từng chi tiết, và cần dạy chính học trò của mình điều ấy”.

Vụ việc này không chỉ là lời cảnh tỉnh cho các đơn vị xuất bản, mà còn là hồi chuông báo động về tình trạng thương mại hóa giáo dục, nơi tri thức bị biến thành hàng hóa bất chấp chất lượng. Khi những cuốn sách “sai từ gốc” được lưu hành, niềm tin của xã hội vào hoạt động xuất bản sẽ còn tiếp tục bị bào mòn, kéo theo những hệ lụy khó lường cho thế hệ học sinh, sinh viên.

Cần chế tài đủ sức răn đe

Thực trạng sai sót trong sách tham khảo, thậm chí cả sách giáo khoa chính thống, những năm qua đã trở thành nỗi bức xúc của giáo viên, phụ huynh và học sinh.

Một chương trình nhưng nhiều bộ sách giáo khoa đã vô tình mở đường cho tình trạng in ấn tràn lan, thẩm định hời hợt, nội dung thiếu nhất quán. Không ít bộ sách bộc lộ sự lỏng lẻo về ngôn ngữ, thiếu hệ thống, thậm chí chưa khai thác hết kho tàng văn hóa Việt, khiến thầy cô vừa dạy vừa phải “vá víu” cho học trò.

Hàng loạt “hạt sạn” từng gây chấn động dư luận. Tháng 10/2022, phụ huynh phẫn nộ khi trong sách Hóa học 10, bộ Chân trời sáng tạo, phần bảng tuần hoàn lại ghi sai về chú thích kim loại trong tự nhiên.

Ở sách Khoa học tự nhiên 7, cũng thuộc bộ này, màu sắc và chú thích nguyên tố H không thống nhất. Với môn Ngữ văn, trong bộ Chân trời sáng tạo, nhiều chú thích mơ hồ, hình ảnh và tiểu sử tác giả bị đẩy xuống cuối bài học, dễ gây hiểu lầm. Sách Ngữ văn 6, tập 2 bộ Kết nối tri thức, tên tác giả nước ngoài lại bị in mỗi chỗ một kiểu.

Sai sót còn xuất hiện trong bộ Tiếng Việt 1, Tiếng Việt 2 Kết nối tri thức với cuộc sống, khi câu hỏi thì một đằng, tranh minh họa một nẻo. Nghiêm trọng hơn, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam từng phải thu hồi 110.000 cuốn và hủy in lại 38.000 cuốn sách Khoa học tự nhiên 6 vì lỗi sai. Trước đó, cuốn “Đánh vần tiếng Việt” của Nhà xuất bản Dân Trí từng bị phơi bày hàng loạt lỗi phản cảm, buộc phải thu hồi và xử phạt.

Nhưng khi một cuốn sách đã phát hành, mọi tác động tiêu cực với bạn đọc đều không thể xóa bỏ bằng động tác thu hồi. Một ấn phẩm sai lệch, dù có tiêu hủy sau đó, vẫn kịp gieo rắc sự hỗn loạn trong tri thức, thậm chí để lại hệ lụy lâu dài. Thực tế cho thấy, không phải lúc nào việc thu hồi cũng triệt để, và sách lỗi vẫn lọt ra thị trường.

Vậy làm sao buộc các đơn vị xuất bản, cũng như đối tác liên kết, chịu trách nhiệm thực sự với tấm giấy phép họ ký và cuốn sách họ đưa ra công chúng? Vấn đề không nằm ở quy trình trên giấy, mà ở việc cơ quan quản lý có xử lý nghiêm minh hay tiếp tục “nhẹ tay” như bấy lâu nay.

Theo quy định, một cuốn sách trước khi ra thị trường phải qua khâu thẩm định, duyệt bản thảo và cấp phép. Nhà xuất bản có nghĩa vụ đọc, đánh giá, loại bỏ nguy cơ vi phạm pháp luật hay sai sót chuyên môn. Nhưng trên thực tế, nhiều năm qua, phần nội dung từ A đến Z lại do đơn vị phát hành lo liệu, còn nhà xuất bản chỉ “ký duyệt cho xong”. Hệ quả là hàng loạt sai phạm vẫn ngang nhiên tồn tại, và mức xử lý thường chỉ dừng lại ở thu hồi, tiêu hủy, hoặc xử phạt hành chính cho có lệ.

Sự dễ dãi ấy đã gióng lên hồi chuông báo động. Sai sót trong xuất bản không chỉ làm xói mòn niềm tin của xã hội, mà trong bối cảnh giáo dục đang gấp gáp đổi mới, nó còn đe dọa trực tiếp đến chất lượng dạy và học. Khi học sinh và phụ huynh phải chạy đua với kỳ thi, thì sự cẩu thả, hay tệ hơn là phó mặc cho công cụ AI thiếu kiểm soát, chẳng khác nào một hành vi vô trách nhiệm với tương lai cả một thế hệ.

Một khi chế tài vẫn chỉ dừng ở mức “phạt cho tồn tại”, sai phạm chắc chắn sẽ tiếp diễn. Đã đến lúc cần một cơ chế xử lý đủ mạnh để buộc các nhà xuất bản và đơn vị liên kết phải đặt trách nhiệm nghề nghiệp lên hàng đầu. Không thể để những cuốn sách chứa lỗi sai tiếp tục làm hoen ố nền giáo dục và đầu độc tri thức của học trò.

Hải Nam