09:52 12/03/2022

Trái phiếu doanh nghiệp tăng "nóng": Cảnh báo rủi ro đổ dồn vào trái chủ

Năm 2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp sẽ tiếp đà sôi động, dù vậy đầu tư trái phiếu doanh nghiệp vẫn có thể mang lại những “trái đắng” nếu nhà đầu tư không nhận diện rõ những rủi ro... Đặc biệt là trái phiếu “4 không” đang được nhiều doanh nghiệp sử dụng để huy động vốn.

Kênh đầu tư lãi suất cao chứa đựng "quả đắng"

Trong những năm gần đây, thị trường trái phiếu doanh nghiệp ở nước ta đã có những bước phát triển mạnh mẽ, quy mô vốn huy động liên tục tăng lên qua các năm. Trái phiếu doanh nghiệp được coi là một xu hướng đầu tư mới với lãi suất cao hơn hẳn lãi suất tiền gửi ngân hàng, thời gian qua thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà đầu tư. Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế và cơ quan chức năng cũng đã đưa ra không ít cảnh báo liên quan đến những yếu tố rủi ro tiềm ẩn khi đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp mà không tìm hiểu kỹ về đơn vị phát hành.

Kênh đầu tư sôi động nhà đầu tư cẩn trọng nhận trái đắng với trái phiếu 4 không
Trái phiếu doanh nghiệp và những điều nhà đầu tư cần lưu ý khi tham gia

Theo nhận định của các chuyên gia tài chính, mặc dù tỷ lệ trái phiếu có tài sản đảm bảo cao nhưng thực tế chất lượng tài sản đảm bảo chủ yếu là các dự án, tài sản hình thành trong tương lai hoặc cổ phiếu của doanh nghiệp. Giá trị của các tài sản này thường không định giá được chính xác hoặc có biến động mạnh theo diễn biến thị trường. Theo đó, trường hợp thị trường bất động sản hoặc thị trường chứng khoán có biến động, giá trị tài sản đảm bảo có thể không đủ để thanh toán gốc, lãi trái phiếu. Bên cạnh đó, tài sản đảm bảo của trái phiếu có thể dùng để bảo đảm cho các khoản vay, khoản phát hành trái phiếu khác của doanh nghiệp do đó nhà đầu tư cần đánh giá kỹ các rủi ro này.

Theo ông Nguyễn Trí Hiếu chuyên gia Tài chính-Ngân hàng, chỉ số ít trái phiếu được ngân hàng bảo lãnh thanh toán, tức nhà đầu tư mua trái phiếu của nhà phát hành, trong trường hợp rủi ro, nhà phát hành không trả được nợ, thì ngân hàng sẽ trả thay. Như vậy, phần lớn số trái phiếu còn lại chỉ được bảo lãnh phát hành. Nghĩa là, nếu phát hành không hết, ngân hàng sẽ cam kết mua toàn bộ số trái phiếu còn lại.

“Các ngân hàng chỉ là doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, hưởng phí dịch vụ từ doanh nghiệp phát hành mà không chịu trách nhiệm về việc doanh nghiệp có hoàn trả được gốc, lãi trái phiếu khi đến hạn hay không. Điều này đồng nghĩa, rủi ro với nhà đầu tư rất lớn nếu doanh nghiệp phát hành vỡ nợ. Nhìn chung, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đang tiềm ẩn nhiều rủi ro do dịch bệnh Covid-19 khiến doanh nghiệp không thể hoạt động nhưng vẫn đi vay vốn. Và các rủi ro đều đổ dồn vào trái chủ", chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu cảnh báo.

Theo tính toán, trên thị trường tài chính, hiện bình quân lãi suất trái phiếu doanh nghiệp (trừ trái phiếu ngân hàng) thường ở mức khoảng 9,9%/năm; riêng lĩnh vực bất động sản, lãi suất trái phiếu có thể dao động từ 9,5%-11%/năm, cao hơn nhiều so với lãi suất gửi tiết kiệm kỳ hạn dài trên 12 tháng khoảng 5,5% - 6,5%/năm. Trong điều kiện ảnh hưởng của dịch COVID-19, hoạt động sản xuất kinh doanh gặp khó khăn thì mức lợi nhuận này đã khiến cho số người lựa chọn trái phiếu doanh nghiệp để đầu tư ngày càng nhiều.

Có một thực tế mà các nhà đầu tư nên biết, đó là thị trường trái phiếu doanh nghiệp vẫn có không ít sản phẩm “trái phiếu 3 không” thậm chí là "4 không" (không chuyển đổi, không kèm chứng quyền, không có tài sản đảm bảo và không đánh giá tín nhiệm). Một số doanh nghiệp có quy mô nhỏ nhưng huy động vốn với khối lượng lớn, lãi suất cao, phát hành không có tài sản bảo đảm hoặc chất lượng tài sản bảo đảm kém. 

Phát hành trái phiếu doanh nghiệp là việc huy động vốn, trong đó doanh nghiệp “ghi nợ” nhà đầu tư, bao gồm nợ gốc và nợ lãi trái phiếu. Do vậy, chất lượng tài sản bảo đảm tỷ lệ nghịch với tỷ lệ rủi ro của nhà đầu tư. Nói cách khác, chất lượng tài sản bảo đảm của đơn vị phát hành trái phiếu càng thấp thì tỷ lệ rủi ro đối với nhà đầu tư càng cao.

Trước dấu hiệu tăng trưởng “nóng” của thị trường trái phiếu doanh nghiệp trong nước, nhiều chuyên gia kinh tế đã khuyến cáo nhà đầu tư cần cân nhắc kỹ rủi ro khi quyết định đầu tư trái phiếu doanh nghiệp. Đặc biệt, cần hết sức thận trọng khi quyết định mua trái phiếu của doanh nghiệp có tình hình tài chính kém, kinh doanh thua lỗ hay những doanh nghiệp phát hành không có tài sản bảo đảm.

Qua công tác quản lý giám sát, Bộ Tài chính nhận định thị trường trái phiếu doanh nghiệp vẫn tiềm ẩn một số rủi ro, cần giám sát chặt chẽ để thị trường phát triển lành mạnh. Đáng chú ý, đối với doanh nghiệp phát hành trên thị trường vẫn có trường hợp doanh nghiệp phát hành trái phiếu doanh nghiệp với khối lượng lớn trong khi vốn chủ sở hữu nhỏ, kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh lỗ qua các năm, đặc biệt đối với nhóm bất động sản.

Năm 2022, thị trường tiếp đà sôi động

Đánh giá về tiềm năng thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2022, nhiều chuyên gia cho rằng thị trường này vẫn sẽ tiếp đà sôi động khi cơ quan quản lý đang nỗ lực nâng cao chất lượng thị trường, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. 

Trong năm 2021, những vụ việc “lùm xùm” trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp khiến nhiều nhà đầu tư bất an do các công cụ quản lý chưa theo kịp sự phát triển bùng nổ của kênh dẫn vốn này. Hàng loạt doanh nghiệp phát hành trái phiếu riêng lẻ bị “tuýt còi” do vi phạm quy định. Tuy vậy, không thể phủ nhận năm 2021 vừa qua chứng kiến một năm thăng hoa của thị trường trái phiếu doanh nghiệp, tiếp tục là kênh dẫn vốn hiệu quả khi khối lượng phát hành đạt kỷ lục gần 659.000 tỷ đồng. 

Kênh đầu tư sôi động nhà đầu tư cẩn trọng nhận trái đắng với trái phiếu 4 không
Chuyên gia cho rằng thị trường này vẫn sẽ tiếp đà sôi động khi cơ quan quản lý đang nỗ lực nâng cao chất lượng thị trường, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. 

So sánh với các thị trường vốn khác, dù thị trường chứng khoán có quy mô vốn hóa lớn, nhưng khả năng dẫn vốn bằng 1/6 kênh trái phiếu khi năm 2021 ghi dấu 100.000 tỷ đồng huy động vốn thành công qua thị trường chứng khoán, là kỷ lục trong suốt 25 năm hình thành thị trường. Quy mô phát hành trái phiếu doanh nghiệp trên thị trường sơ cấp cũng xấp xỉ bằng giá trị cho vay mới trung và dài hạn của toàn bộ hệ thống ngân hàng (khoảng 700.000 tỷ đồng)

Theo dữ liệu của FiinRatings, năm 2021, tốc độ tăng trưởng trái phiếu doanh nghiệp lên tới 42% so với cùng kỳ. Tính trong giai đoạn 2017-2021, tốc độ tăng trưởng kép đạt 55,4% trong vòng 5 năm. Trong đó, tỷ trọng phát hành ra công chúng chỉ chiếm 4,58%, đa phần là phát hành riêng lẻ chiếm hơn 95%. Về lãi suất danh nghĩa bình quân của trái phiếu khối doanh nghiệp phi tài chính dù hạ nhiệt về mức 8,9%/năm nhưng vẫn hút dòng tiền từ đông đảo nhà đầu tư tham gia vào các nhóm doanh nghiệp bất động sản, năng lượng, xây dựng…

Theo đó, thị trường trái phiếu đang dần trở thành một kênh dẫn vốn chính của nền kinh tế bên cạnh những kênh truyền thống như thị trường chứng khoán hoặc vay trung, dài hạn từ các ngân hàng thương mại. Đặc biệt, 2 năm qua, trong bối cảnh khó khăn của đại dịch, tăng trưởng thị trường trái phiếu không hề chậm lại, thậm chí, một số nhóm ngành như bất động sản tăng trưởng lên tới hơn 60%. Hiện quy mô thị trường trái phiếu Việt Nam mới tương đương 15% GDP, so sánh với các quốc gia trong khu vực như Malaysia hơn 50% và Singapore gần 40%, vì vậy theo các chuyên gia nhận định, dư địa tăng trưởng thị trường trái phiếu còn rất lớn.

Theo Chuyên gia tài chính - Đào Phúc Tường, thời gian qua nhiều nhà đầu tư “bỏ quên” kênh đầu tư trái phiếu doanh nghiệp khi thị trường cổ phiếu thời gian qua đem lại lợi tức siêu hấp dẫn 15-20%, thậm chí một vốn bộn lời. Tuy nhiên, bước sang năm 2022, khi định giá thị trường cổ phiếu không còn rẻ, theo ông Đào Phúc Tường, thị trường trái phiếu sôi động sẽ là lựa chọn tốt khi kênh trái phiếu vẫn sẽ thoả mãn hai mục đích của nhà đầu tư. Thứ nhất là nhà đầu tư có thêm kênh đầu tư mới, gia tăng lợi tức trên danh mục đầu tư, thay vì chỉ gửi tiết kiệm ngân hàng. Thứ hai là duy trì tính thanh khoản của của danh mục đầu tư. Với điều kiện nhà phát hành trả gốc vã lãi đúng hạn, nhà đầu tư luôn chủ động về dòng tiền.

Cẩn trọng với trái phiếu doanh nghiệp "3 và 4 không"

Trái phiếu "4 không" bao gồm (không chuyển đổi, không kèm chứng quyền, không có tài sản đảm bảo và không đánh giá tín nhiệm). Theo thống kê của Hiệp hội thị trường trái phiếu Việt Nam (VBMA), từ đầu năm đến nay, đã có tổng cộng 26 đợt phát hành riêng lẻ với tổng giá trị khoảng 22.185 tỷ đồng và 8 đợt phát hành ra công chúng giá trị 5.509 nghìn tỷ. Trái phiếu phát hành ra công chúng đã có mức tăng đáng kể (31%), song mặt khác phát hành riêng lẻ còn tăng nhanh hơn (51%).  

Kênh đầu tư sôi động nhà đầu tư cẩn trọng nhận trái đắng với trái phiếu 4 không
Nhóm bất động sản (BĐS) vẫn tiếp dẫn đầu về giá trị phát hành trái phiếu

Nhóm bất động sản (BĐS) vẫn tiếp dẫn đầu về giá trị phát hành trái phiếu đầu năm nay với tổng khối lượng phát hành đạt 15.520 tỉ đồng, chiếm 56,04%, kế tiếp là nhóm xây dựng. Đáng chú ý trong nhóm bất động sản phát hành trái phiếu các loại phát 3 hoặc 4 không – do theo quy định còn hiệu lực, nhóm phát hành riêng lẻ không bắt buộc/yêu cầu xếp hạng tín nhiệm. 

Trong đó có những tên tuổi như: Apec Group (phát hành nhiều đợt và đây là công ty đã bị phạt vì phát hành trái phiếu “chui” năm 2021); nhóm công ty có liên quan đến 1 doanh nghiệp bất động sản lớn trên sàn niêm yết gồm Nice Star và Seaside Home (huy động tổng cộng 3.000 tỉ), và Công ty Eagle Side có trụ sở tại số 8 Nguyễn Huệ - tòa nhà của Tập đoàn Vạn Thịnh Phát (VTP Building) có kinh doanh thua lỗ năm 2020 nhưng huy động tới 3.930 tỉ đồng trái phiếu…

Cũng theo VBMA, một loạt các doanh nghiệp đang có kế hoạch phát hành trái phiếu đầu năm 2022, trong đó đáng chú ý là 1.000 tỉ trái phiếu “3 không” của Công ty Đầu tư I.P.A; 400 tỉ đồng trái phiếu cũng “3 không” của DRH Holdings... Ngoài ra cũng phải kế những kế hoạch phát hành trái phiếu khủng của các doanh nghiệp BĐS chưa niêm yết trên sàn như Công ty Cung Điện Mùa đông,- công ty một thành viên của Tập đoàn Tân Hoàng Minh, vừa phát hành thành công lô trái phiếu trị giá 3.230 tỉ đồng. Đây là loại trái phiếu có tài sản đảm bảo bằng quyền sử dụng đất dự án huy động vốn để triển khai…

Trong bối cảnh mà vốn tín dụng vẫn không dễ tiếp cận như hiện tại, đặc biệt khi nhà đầu tư cũng không còn dễ dàng kiếm lời từ đầu tư cổ phiếu như vừa qua, thì không loại trừ sẽ có một lượng lớn trái phiếu “4 không” sẽ tiếp tục được phân phối thứ cấp đến tay các nhà đầu tư cá nhân.

Theo ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch HĐQT Công ty CP FiinGroup, thị trường có khoảng 1,2 triệu tỉ trái phiếu doanh nghiệp đang lưu hành hiện nay sẽ có điểm rơi đáo hạn vào 2 năm tới, với tỉ lệ 51,7%. Nếu “quy chiếu” lại khối lượng trái phiếu các doanh nghiệp đã phát hành trong khoảng 3 năm trái phiếu bùng nổ vừa qua, đa phần vẫn là trái phiếu riêng lẻ, với nhóm BĐS liên tiếp dẫn đầu và không ít trong đó là khối dưới sàn niêm yết, chất lượng nhà phát hành cũng như chất lượng sản phẩm trái phiếu có tỷ lệ rủi ro cao, thì khả năng đáp ứng nghĩa vụ của nhà phát hành với trái chủ đang có nhiều yếu tố đáng lo ngại.

Theo các chuyên gia, mức độ rủi ro ấy, nếu không được kiểm soát chặt chẽ, sẽ như “vết dầu loang” làm bùng đám cháy khủng hoảng tài chính với chính các doanh nghiệp phát hành, nhà đầu tư mua trái phiếu và cả thị trường. Bài học về “bom nợ” Evergrande của Trung Quốc vẫn còn nguyên giá trị./.

Hải Bình

Theo dõi Thương Trường trên