Bài 2: Siết thực thi quyền sở hữu trí tuệ, hàng giả vẫn len lỏi khắp thị trường

Hàng chục nghìn vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đã bị xử lý chỉ trong nửa đầu năm 2026. Thế nhưng, từ những quầy hàng ở chợ truyền thống đến các phiên livestream trên mạng xã hội, sản phẩm mang dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn được rao bán công khai dưới nhiều hình thức.

Mặc dù các đợt cao điểm kiểm tra được triển khai trên phạm vi cả nước, ghi nhận thực tế của PV Thương Trường cho thấy hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn xuất hiện khá phổ biến tại nhiều chợ truyền thống. Từ các khu mua sắm nổi tiếng ở TP.HCM đến nhiều điểm kinh doanh khác, sản phẩm gắn nhãn các thương hiệu quốc tế vẫn được bày bán dưới nhiều hình thức. Thực tế này cho thấy khoảng cách giữa quyết tâm thực thi pháp luật và diễn biến của thị trường vẫn còn không nhỏ, đòi hỏi các biện pháp kiểm soát phải được triển khai đồng bộ và hiệu quả hơn.

Cao điểm kiểm tra nhưng hàng giả vẫn chưa hết "đất sống"

Năm 2026 đánh dấu bước tăng cường mạnh mẽ trong công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ khi Chính phủ và các bộ, ngành đồng loạt triển khai nhiều giải pháp nhằm đấu tranh với hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Ngày 5/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu mở đợt cao điểm đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi cả nước. Công an, quản lý thị trường, hải quan, thuế cùng nhiều lực lượng chức năng được huy động tham gia chiến dịch.

Theo Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 67.937 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng gần 37% so với cùng kỳ năm trước; khởi tố 1.676 vụ với 2.789 đối tượng. Riêng tại TP.HCM, lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý hàng trăm vụ việc liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, thu giữ hơn 77.000 sản phẩm vi phạm; nhiều vụ việc có dấu hiệu hình sự đã được chuyển cơ quan điều tra để tiếp tục xử lý theo quy định.

Trong đợt cao điểm kiểm tra tháng 5/2026, lực lượng chức năng đồng loạt kiểm tra nhiều hộ kinh doanh tại Chợ Bến Thành và Saigon Square, xử lý 71 vụ vi phạm, tịch thu 1.574 sản phẩm giả mạo nhãn hiệu của các thương hiệu quốc tế như Gucci, Louis Vuitton, Chanel, Adidas, Nike, Ray-Ban... Cùng với TP.HCM, Hà Nội, Hải Phòng, Đồng Nai, Lâm Đồng và nhiều địa phương khác cũng triển khai các đợt kiểm tra quy mô lớn nhằm chấn chỉnh tình trạng kinh doanh hàng giả.

Tuy nhiên, kết quả xử lý vẫn chưa phản ánh đầy đủ thực trạng trên thị trường. Khảo sát của PV Thương Trường tại một số điểm mua sắm ở TP.HCM cho thấy, sau các đợt kiểm tra, nhiều cơ sở kinh doanh có xu hướng thay đổi phương thức trưng bày và giao dịch thay vì chấm dứt hoạt động. Hàng hóa mang dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không còn bày kín các quầy kệ như trước, nhưng vẫn được giới thiệu và bán cho khách có nhu cầu.

Tại Chợ Bến Thành, nhiều quầy hàng vẫn bày bán túi xách, ví, đồng hồ, kính mắt và quần áo gắn các thương hiệu Louis Vuitton, Gucci, Chanel, Dior, Hermès, Prada... với mức giá chỉ từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng, thấp hơn rất nhiều so với giá bán chính hãng. Khi khách hỏi kỹ hơn về mẫu mã hoặc chất lượng, người bán sẵn sàng giới thiệu thêm nhiều sản phẩm được cất bên trong quầy hoặc lấy từ khu vực phía sau.

Trong khi đó, tại Chợ An Đông, các sản phẩm thời trang, giày dép và phụ kiện mang logo Adidas, Nike, New Balance, Converse được quảng cáo là "hàng loại 1", "siêu cấp", "1:1", "like auth" hoặc "super fake". Còn tại Saigon Square, sau nhiều lần bị kiểm tra, một số cửa hàng chỉ trưng bày hàng mẫu, còn sản phẩm được cất trong kho và chỉ mang ra khi khách đồng ý mua.

Theo quan sát của PV Thương Trường, sau các đợt kiểm tra, nhiều cơ sở kinh doanh đã chuyển từ bày bán công khai sang giao dịch kín, chỉ giới thiệu sản phẩm khi khách có nhu cầu. Điều này cho thấy, cùng với việc tăng cường kiểm tra, công tác giám sát cũng cần đổi mới để theo kịp phương thức hoạt động của các đối tượng vi phạm.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Trúc, Giám đốc Công ty TNHH Luật Sở hữu trí tuệ Điểm Tựa Vàng, nghịch lý "xử lý mạnh nhưng vi phạm vẫn tái diễn" cho thấy vấn đề hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà ở hiệu quả thực thi. Việt Nam đã xây dựng tương đối đầy đủ khung pháp lý về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, song khả năng phát hiện và xử lý vi phạm vẫn chưa tạo được sức răn đe đủ lớn. Khi lợi nhuận từ việc kinh doanh hàng giả còn lớn hơn chi phí và rủi ro pháp lý phải gánh chịu, các đối tượng sẽ luôn tìm cách thay đổi phương thức hoạt động để tiếp tục tồn tại.

Hàng giả lên mạng, thách thức thực thi

Nếu các chợ truyền thống ngày càng dè dặt hơn sau những đợt cao điểm kiểm tra thì trên không gian mạng, hoạt động kinh doanh hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ lại diễn ra công khai với phương thức ngày càng linh hoạt và khó kiểm soát hơn.

Khảo sát của PV Thương Trường cho thấy, chỉ với vài thao tác tìm kiếm bằng các từ khóa như "rep 1:1", "like auth", "mirror", "super fake" trên Facebook, TikTok hoặc các sàn thương mại điện tử, người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận hàng loạt tài khoản, hội nhóm và các phiên livestream rao bán túi xách, giày dép, đồng hồ, mỹ phẩm gắn nhãn những thương hiệu nổi tiếng.

Không ít phiên phát trực tiếp thu hút hàng nghìn lượt xem, trong đó người bán công khai giới thiệu chất liệu, kiểu dáng, so sánh với hàng chính hãng và khẳng định sản phẩm "giống tới 99%". Khi khách bày tỏ nhu cầu mua, việc chốt đơn, báo giá và thanh toán thường được chuyển sang tin nhắn riêng hoặc các hội nhóm kín nhằm hạn chế sự theo dõi của cơ quan chức năng.

Đáng chú ý, thay vì sử dụng cụm từ "hàng giả", người bán chuyển sang những cách gọi như "hàng loại 1", "siêu cấp", "rep 1:1", "mirror", "like auth" hay "hàng xuất dư". Theo quan sát của PV Thương Trường, đây không chỉ là cách tiếp thị sản phẩm mà còn là một hình thức "mã hóa ngôn ngữ" trong hoạt động mua bán.

Khi các từ khóa liên quan đến hàng giả có nguy cơ bị phát hiện hoặc bị nền tảng kiểm soát, người bán nhanh chóng thay thế bằng những thuật ngữ khác mà cả người bán và người mua đều ngầm hiểu. Điều này không làm thay đổi bản chất của hàng hóa, nhưng khiến việc sàng lọc nội dung, phát hiện vi phạm và thu thập chứng cứ của cơ quan chức năng trở nên phức tạp hơn.

Nói về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Thanh Trúc, Giám đốc Công ty TNHH Luật Sở hữu trí tuệ Điểm Tựa Vàng, việc thay đổi tên gọi không làm thay đổi bản chất pháp lý của hành vi. Nếu sản phẩm sử dụng trái phép nhãn hiệu, kiểu dáng hoặc các đối tượng đang được bảo hộ nhằm gây nhầm lẫn với hàng chính hãng thì vẫn có thể bị xác định là hàng giả hoặc hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bất kể được quảng cáo dưới tên gọi nào.

Cùng với quá trình chuyển đổi số, hoạt động kinh doanh hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang dịch chuyển mạnh lên không gian mạng. Chỉ với một tài khoản mạng xã hội, một phiên livestream hoặc hội nhóm kín, người bán có thể tiếp cận lượng lớn khách hàng mà không cần địa điểm kinh doanh cố định, khiến công tác truy vết, xác minh và xử lý vi phạm trở nên khó khăn hơn.

“Đây cũng là thách thức lớn nhất đối với công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiện nay. Các đối tượng vi phạm có thể sử dụng nhiều tài khoản, nhiều gian hàng trực tuyến, liên tục thay đổi thông tin liên hệ hoặc xóa dấu vết sau mỗi đợt kiểm tra. Trong khi đó, việc xác minh danh tính người bán trên môi trường số vẫn còn nhiều vướng mắc, còn trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội trong việc kiểm soát hàng hóa vi phạm chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn”, bà Trúc khẳng định.

Có thể thấy, cuộc chiến chống hàng giả đang chuyển mạnh sang không gian số. Khi đối tượng vi phạm ngày càng dịch chuyển lên môi trường mạng, hoạt động thực thi cũng cần chuyển trọng tâm từ kiểm tra tại điểm bán sang tăng cường giám sát dữ liệu, truy vết giao dịch điện tử và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số.

Bà Nguyễn Thị Thanh Trúc đưa ra giải pháp, để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, cần chuyển từ phương thức xử lý theo từng đợt cao điểm sang cơ chế giám sát thường xuyên; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong phát hiện hành vi vi phạm và hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan thực thi, doanh nghiệp với các nền tảng số.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ về phương thức quản lý, năng lực thực thi và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Chỉ khi chi phí vi phạm lớn hơn lợi ích thu được, cuộc chiến chống hàng giả mới đạt hiệu quả bền vững.

Thiên An - Nguyễn Trang