Muốn đưa lịch sử đến gần người trẻ bằng tiếng lóng và ngôn ngữ mạng, cuốn sách "Chuyện với Thanh" cuối cùng lại trở thành một ví dụ cho thấy: lịch sử có thể được kể bằng phương thức mới, nhưng không thể nhân danh đổi mới để làm sai lệch sự thật lịch sử.
Đổi mới hay làm méo mó lịch sử
Sau khi Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Thành Nam để điều tra liên quan đến cuốn sách "Chuyện với Thanh" - Lời kể mới về Ánh sáng cùng một số tài liệu phát tán trên không gian mạng, dư luận một lần nữa lật lại nội dung cuốn sách từng được giới thiệu như một "cách kể lịch sử mới". Những tranh cãi trước đây vốn chỉ dừng ở góc độ học thuật và văn phong nay được nhìn nhận dưới một góc độ khác, khi chính tác giả thừa nhận trước cơ quan điều tra rằng cuốn sách có những "tình tiết và nhận định là sai sự thật".
Ra mắt vào cuối tháng 4, cuốn sách "Chuyện với Thanh" được giới thiệu là nỗ lực đưa tư tưởng Hồ Chí Minh và lịch sử dân tộc đến gần hơn với người trẻ thông qua hình thức đối thoại giữa một người thầy và một sinh viên Gen Z. Theo Nguyễn Thành Nam, mục tiêu của cuốn sách là "dịch" lịch sử, tư tưởng và cách mạng sang ngôn ngữ của thế hệ trẻ, giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn.
Bản thân ý tưởng đổi mới cách truyền tải lịch sử không có gì đáng phê phán. Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thành công khi đưa lịch sử vào truyện tranh, phim ảnh, podcast hay các nền tảng số mà vẫn giữ nguyên tính chuẩn xác của sự kiện và sự tôn trọng đối với các nhân vật lịch sử. Điều gây tranh cãi không phải là việc kể lịch sử bằng ngôn ngữ hiện đại, mà là cách cuốn sách "Chuyện với Thanh" lựa chọn hiện đại hóa lịch sử.
Lật giở từng trang sách, người đọc bắt gặp hàng loạt cách diễn đạt như "đi phượt", "job phụ bếp", "end goal in mind", "điếu đóm các bậc đại ca", "đừng học Bác khoản này", hay nhiều lần gọi Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng một chữ "Hồ". Nếu đứng riêng, đó chỉ là những từ ngữ quen thuộc của đời sống đương đại. Nhưng khi đặt vào bối cảnh lịch sử, mô tả hành trình ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành hay các bậc tiền bối như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, chúng không còn đơn thuần là lựa chọn văn phong mà đã làm thay đổi sắc thái tiếp nhận của người đọc.
Một hành trình cứu nước bị gọi là "đi phượt"; những năm tháng bôn ba được diễn đạt bằng "job phụ bếp"; các chí sĩ yêu nước được đặt cạnh cụm từ "điếu đóm các bậc đại ca". Nhiều độc giả cho rằng khoảng cách giữa lịch sử và tiếng lóng đã bị xóa nhòa theo cách không nên có.
Cuốn sách "Chuyện với Thanh" được giới thiệu là nỗ lực đưa tư tưởng Hồ Chí Minh và lịch sử dân tộc đến gần hơn với người trẻ thông qua hình thức đối thoại giữa một người thầy và một sinh viên Gen Z.
Không chỉ dừng ở ngôn ngữ, một số nhận định trong cuốn sách về tỷ lệ mù chữ trước Cách mạng Tháng Tám, về quá trình lựa chọn con đường cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh hay cách diễn đạt đối với Cách mạng Tháng Tám cũng tiếp tục làm dấy lên nhiều tranh luận. Bởi lịch sử không chỉ được lưu giữ bằng các sự kiện, mà còn được truyền lại qua cách diễn giải các sự kiện ấy. Khi hệ quy chiếu ngôn ngữ thay đổi, cách cảm nhận lịch sử của người đọc cũng có thể thay đổi theo.
Thực tế, rất ít người phản đối việc lịch sử cần được kể bằng những hình thức hấp dẫn hơn để đến gần giới trẻ. Điều khiến dư luận băn khoăn là ranh giới giữa sáng tạo và sự tùy tiện. Đổi mới không đồng nghĩa với việc đánh đổi tính chuẩn mực; gần gũi không có nghĩa là tầm thường hóa. Một biểu tượng lịch sử hoàn toàn có thể được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, nhưng không thể bị kéo xuống ngang tầm với tiếng lóng hay văn hóa mạng chỉ để tạo nên cảm giác khác biệt.
Đến khi Nguyễn Thành Nam bị khởi tố, những tranh cãi quanh nội dung cuốn sách "Chuyện với Thanh" không còn chỉ là câu chuyện về một lối viết gây tranh luận. Tại cơ quan điều tra, Nguyễn Thành Nam đã thừa nhận trong quá trình biên soạn và phát hành cuốn sách có những "tình tiết và nhận định là sai sự thật, đi ngược lại với đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước". Lời thừa nhận ấy cũng khép lại những tranh luận về việc đây chỉ là một "thử nghiệm ngôn ngữ". Bài học được đặt ra không còn là nên kể lịch sử bằng cách nào, mà là giới hạn nào người cầm bút không được phép vượt qua khi tiếp cận lịch sử dân tộc.
Lịch sử bị kéo xuống ngang tầm tiếng lóng
Lịch sử không phải là nơi để thử nghiệm những "công thức viral". Mỗi câu chữ viết về lịch sử đều không chỉ phản ánh quan điểm của người cầm bút mà còn tác động trực tiếp đến cách công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhận thức về quá khứ. Vì vậy, sáng tạo trong cách kể là điều cần khuyến khích, nhưng sáng tạo không bao giờ đồng nghĩa với quyền làm nhòe ranh giới giữa sự thật lịch sử và những cách diễn đạt dễ dãi.
Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Phạm Văn Tình, nguyên Tổng Thư ký Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, cho rằng tiếng lóng và ngôn ngữ mạng là một bộ phận của đời sống ngôn ngữ hiện đại, phản ánh sự vận động tự nhiên của xã hội. Tuy nhiên, mỗi phong cách ngôn ngữ đều có không gian tồn tại riêng. Theo ông, khi những biến thể ngôn ngữ này được đưa vào các tác phẩm lịch sử, nơi đòi hỏi tính chính xác, chuẩn mực và sự tôn trọng đối với nhân vật, sự kiện, chúng có thể làm thay đổi cách tiếp nhận của người đọc, thậm chí làm phai nhạt giá trị vốn có của lịch sử.
Vị chuyên gia nhấn mạnh, ngôn ngữ không chỉ là phương tiện truyền tải thông tin mà còn mang theo thái độ và hệ giá trị của người viết. Chỉ cần thay đổi một cách gọi, một cách ví von hay một lớp nghĩa của từ ngữ cũng có thể khiến người đọc hình dung khác đi về cùng một sự kiện lịch sử. Bởi vậy, đổi mới cách truyền tải không thể được đánh đồng với việc phá bỏ những chuẩn mực ngôn ngữ đã được lịch sử và văn hóa dân tộc bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Quan điểm này cũng nhận được sự đồng tình của nhiều bạn trẻ. Nguyễn Thu Trang, sinh viên năm thứ tư tại Hà Nội, cho rằng người trẻ không hề e ngại những cuốn sách lịch sử có cách tiếp cận mới. Điều họ mong muốn là lịch sử được kể sinh động hơn nhưng vẫn giữ được sự tôn kính đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhân vật lịch sử.
Trong khi đó, Trần Đức Huy, sinh viên ngành Luật, nhận định ngôn ngữ hiện đại có thể giúp lịch sử dễ tiếp cận hơn, nhưng nếu lạm dụng tiếng lóng hoặc khẩu ngữ sẽ dễ khiến người đọc, đặc biệt là những người ít hiểu biết về lịch sử, tiếp nhận sai bối cảnh và ý nghĩa của các sự kiện.
Nguyễn Thành Nam tại cơ quan công an.
Diễn biến pháp lý liên quan đến Nguyễn Thành Nam càng khiến những tranh luận trước đó có thêm cơ sở để nhìn nhận. Theo thông tin từ Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội, tại cơ quan điều tra, Nguyễn Thành Nam đã thừa nhận trong quá trình biên soạn và phát hành cuốn sách "Chuyện với Thanh" - Lời kể mới về Ánh sáng có những "tình tiết và nhận định là sai sự thật, đi ngược lại với đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước"; đồng thời bày tỏ sự hối hận, gửi lời xin lỗi bạn đọc và cam kết hợp tác với cơ quan điều tra để làm rõ vụ việc.
Sự việc một lần nữa cho thấy quyền sáng tạo của người cầm bút luôn phải đi cùng trách nhiệm xã hội. Lịch sử hoàn toàn có thể được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, bằng những hình thức mới mẻ để hấp dẫn người đọc, nhưng không thể nhân danh sáng tạo để làm thay đổi bản chất của các sự kiện, nhân vật hay những giá trị đã được kiểm chứng qua lịch sử. Bởi một cuốn sách có thể tạo ra tranh luận trong một thời điểm, nhưng cách lịch sử được kể sẽ ảnh hưởng đến nhận thức của nhiều thế hệ sau.
Quang Anh