Sau gần 6 năm thực thi EVFTA, hàng hóa Việt Nam tiếp tục gia tăng hiện diện tại thị trường EU. Tuy nhiên, trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, năng lực thích ứng sẽ quyết định khả năng mở rộng thị phần của doanh nghiệp.
EVFTA tạo động lực đưa hàng Việt chinh phục thị trường EU
Gần sáu năm kể từ khi EVFTA có hiệu lực, những cam kết mở cửa thị trường đã dần được chuyển hóa thành kết quả tăng trưởng thương mại tích cực. Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025 tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - EU đạt hơn 73,8 tỷ USD, tăng gần 8% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt trên 56 tỷ USD, tăng 8,6%. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sang EU đạt 25,78 tỷ USD, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm trước, mang lại mức xuất siêu 17,87 tỷ USD - cao nhất trong các thị trường xuất khẩu của Việt Nam.
Ở phạm vi hẹp hơn, các nước Bắc Âu cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực sau EVFTA. Theo số liệu ITC Trade Map, kim ngạch nhập khẩu hàng Việt của Thụy Điển tăng gần 35% giai đoạn 2019-2025; Đan Mạch tăng hơn 55%. Cơ cấu hàng hóa cũng chuyển dịch từ các sản phẩm tiêu dùng truyền thống sang nhóm điện tử, máy móc, thiết bị công nghiệp có giá trị gia tăng cao. Nhiều ngành hàng chủ lực như điện tử, máy móc, dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản, cà phê, hạt điều... tiếp tục mở rộng thị phần nhờ ưu đãi thuế quan từ EVFTA.
Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản sang EU vẫn duy trì kim ngạch từ 1,1-1,3 tỷ USD mỗi năm, giữ vững vị thế trong "câu lạc bộ tỷ USD" bất chấp cạnh tranh ngày càng gay gắt và những rào cản như cảnh báo "thẻ vàng" IUU.
Không chỉ tạo lợi thế thuế quan, EVFTA còn góp phần nâng cao vị thế của hàng Việt trong chuỗi cung ứng châu Âu khi nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống nhà máy đạt chuẩn EU, đáp ứng yêu cầu chất lượng và an toàn thực phẩm.
Bên cạnh thương mại, EVFTA còn tạo hiệu ứng lan tỏa tới dòng vốn đầu tư chất lượng cao từ châu Âu. Từ năm 2019 đến 2025, vốn FDI của Thụy Điển và Đan Mạch vào Việt Nam đều tăng gần 5 lần, tập trung vào các dự án công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn và sản xuất xanh như LEGO, Pandora, Tetra Pak hay Syre.
Tiêu chuẩn xanh và quy tắc xuất xứ trở thành "giấy thông hành" mới
Nếu trước đây ưu đãi thuế quan là lợi thế cạnh tranh lớn nhất thì hiện nay, các tiêu chuẩn xanh, phát triển bền vững và truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa Việt duy trì chỗ đứng tại EU. Theo Bộ Công Thương, tỷ lệ sử dụng giấy chứng nhận xuất xứ ưu đãi theo EVFTA năm 2025 mới đạt khoảng 34,6%, cho thấy dư địa tận dụng hiệp định vẫn còn rất lớn.
Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng muốn tận dụng hiệu quả EVFTA, doanh nghiệp trước hết phải đáp ứng quy tắc xuất xứ. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp tái cơ cấu chuỗi cung ứng, ưu tiên sử dụng nguyên liệu trong nước hoặc từ các quốc gia cùng tham gia FTA để được áp dụng nguyên tắc cộng gộp xuất xứ.
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Bắc Âu, nhận định lợi thế cạnh tranh đang dịch chuyển từ giá thành sang khả năng quản trị dữ liệu, kiểm soát chuỗi cung ứng và chứng minh tính bền vững.
Theo bà Thúy, hàng điện tử và máy móc phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về hóa chất, độ bền và khả năng sửa chữa; dệt may, giày dép phải minh bạch nguyên liệu và vòng đời sản phẩm; còn cà phê, gỗ, cao su hay đồ nội thất phải truy xuất được nguồn gốc đến từng vùng nguyên liệu.
Từ năm 2026, hàng loạt quy định mới của EU bắt đầu được áp dụng như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR), Quy định về bao bì và rác thải bao bì (PPWR), Quy định chung về an toàn sản phẩm (GPSR) cùng yêu cầu về Hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport).
Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp phải kiểm kê phát thải khí nhà kính, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản lý dữ liệu sản phẩm và thiết kế bao bì theo tiêu chuẩn tái chế ngay từ đầu chuỗi sản xuất.
Ngoài quy định pháp lý, nhiều nhà bán lẻ Bắc Âu còn áp dụng các tiêu chuẩn riêng như Nhãn Thiên nga Bắc Âu (Nordic Swan Ecolabel), với yêu cầu cao hơn về khí hậu, hóa chất, độ bền và kinh tế tuần hoàn. Vì vậy, sản phẩm đáp ứng quy định nhập khẩu chưa chắc đã đủ điều kiện tham gia hệ thống phân phối nếu thiếu các chứng nhận về phát triển bền vững.
Củng cố chuỗi cung ứng, ngăn gian lận xuất xứ để giữ lợi thế lâu dài
Song song với việc đáp ứng tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp Việt còn phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các biện pháp phòng vệ thương mại. Theo Bộ Công Thương, đến hết tháng 5/2026, hàng hóa Việt Nam đã đối mặt với 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường; riêng 5 tháng đầu năm phát sinh thêm 21 vụ việc mới.
EU cũng liên tục mở rộng các cuộc điều tra chống bán phá giá và tự vệ đối với nhiều nhóm sản phẩm như thép, đồng và một số mặt hàng công nghiệp.
Theo ông Trần Ngọc Quân, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nhanh giúp hàng Việt mở rộng thị phần nhưng cũng khiến doanh nghiệp chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ các cơ chế phòng vệ thương mại của EU.
Một trong những nguy cơ lớn là gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp nhằm hưởng ưu đãi EVFTA. Nếu tình trạng này xảy ra, không chỉ doanh nghiệp vi phạm mà toàn bộ ngành hàng Việt Nam có thể bị áp dụng các biện pháp kiểm tra nghiêm ngặt hơn, ảnh hưởng đến uy tín và khả năng tiếp cận thị trường EU.
Theo ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, doanh nghiệp cần tăng cường liên kết trong từng ngành hàng, chia sẻ thông tin, phối hợp ứng phó các vụ kiện thương mại, đồng thời chủ động cập nhật quy định mới về xuất xứ, môi trường và trách nhiệm xã hội.
Các chuyên gia cho rằng EVFTA đang bước sang giai đoạn cạnh tranh mới khi EU tiếp tục mở rộng quan hệ thương mại với nhiều đối tác như Indonesia, Ấn Độ và khối Mercosur. Do đó, lợi thế thuế quan sẽ không còn là yếu tố quyết định.
Trong giai đoạn tới, khả năng duy trì và mở rộng thị phần của hàng Việt tại EU sẽ phụ thuộc vào năng lực quản trị chuỗi cung ứng, minh bạch dữ liệu, đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững và kiểm soát chặt chẽ xuất xứ hàng hóa. Khi doanh nghiệp chuyển từ tư duy tận dụng ưu đãi thuế sang xây dựng năng lực cạnh tranh dựa trên chất lượng, tính minh bạch và phát triển xanh, EVFTA sẽ tiếp tục là động lực quan trọng giúp hàng Việt nâng cao vị thế tại một trong những thị trường khó tính nhưng giàu tiềm năng nhất thế giới.
Trung Anh