Thị trường kim cương cần một hành lang pháp lý riêng

Vụ triệt phá đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương từ Hồng Kông vào Việt Nam đặt ra nhiều vấn đề về quản lý, kiểm định và truy xuất nguồn gốc mặt hàng này. Trao đổi với PV, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), cho rằng thị trường kim cương vẫn thiếu hành lang pháp lý chuyên biệt, tạo ra những khoảng trống để các đối tượng lợi dụng.

PV: Thưa luật sư, hiện cơ quan nào đang quản lý thị trường kim cương tại Việt Nam?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có một đạo luật hoặc cơ chế quản lý chuyên ngành dành riêng cho thị trường kim cương. Việc quản lý được thực hiện dưới nhiều góc độ khác nhau, tùy thuộc vào từng hoạt động như nhập khẩu, kinh doanh, kiểm định, lưu thông hàng hóa, quản lý thuế, hải quan hay phòng, chống hàng giả, hàng nhập lậu.

Đối với hoạt động xuất nhập khẩu và lưu thông qua biên giới, cơ quan hải quan thuộc Bộ Tài chính có trách nhiệm kiểm tra, giám sát hàng hóa theo quy định của Luật Hải quan. Mọi hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đều phải thực hiện thủ tục hải quan và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng. Trường hợp người xuất nhập cảnh mang theo vàng, kim loại quý hoặc đá quý vượt định mức cũng phải khai báo theo quy định.

Trong thị trường nội địa, lực lượng Quản lý thị trường thuộc Bộ Công Thương có thẩm quyền kiểm tra, xử lý các hành vi kinh doanh hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc, hàng giả hoặc hàng xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.

Về tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng sản phẩm, Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan quản lý nhà nước. Riêng đối với vàng trang sức, mỹ nghệ, Thông tư 22/2013/TT-BKHCN quy định cụ thể về quản lý đo lường và chất lượng hàng hóa lưu thông trên thị trường.

Nếu kim cương được gắn trên sản phẩm vàng, hoạt động kinh doanh còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về kinh doanh vàng. Theo Nghị định 24/2012/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 232/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 10/10/2025), Ngân hàng Nhà nước là cơ quan thống nhất quản lý hoạt động kinh doanh vàng.

Bên cạnh đó, khi có dấu hiệu phạm tội như buôn lậu, rửa tiền, làm giả tài liệu hoặc hợp thức hóa hàng nhập lậu thì cơ quan Công an sẽ vào cuộc điều tra, xử lý.

Có thể thấy, thị trường kim cương hiện được quản lý theo mô hình "đa cơ quan", trong đó mỗi cơ quan chịu trách nhiệm một mắt xích khác nhau của chuỗi quản lý.

PV: Hiện nay quy trình kiểm định kim cương ở Việt Nam được thực hiện như thế nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Về bản chất, kiểm định kim cương là hoạt động đánh giá các đặc tính kỹ thuật của viên đá tại thời điểm kiểm định như trọng lượng carat, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, kích thước, hình dạng, mã số khắc laser (nếu có), tình trạng xử lý cũng như xác định đó là kim cương tự nhiên hay kim cương tổng hợp.

Trên thị trường, công việc này chủ yếu do các trung tâm giám định, phòng thử nghiệm hoặc đơn vị kiểm định đá quý thực hiện theo quy trình nội bộ và tiêu chuẩn kỹ thuật mà đơn vị đó công bố áp dụng.

Thông thường, quy trình kiểm định gồm các bước tiếp nhận mẫu, ghi nhận thông tin nhận diện, kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng, phân tích các tiêu chí chất lượng, đối chiếu tiêu chuẩn áp dụng, lập chứng thư hoặc giấy kiểm định rồi trả kết quả cho khách hàng. Một số đơn vị còn xây dựng hệ thống tra cứu chứng thư điện tử hoặc mã QR nhằm xác thực thông tin viên đá.

Tuy nhiên, cần phân biệt rất rõ rằng giấy kiểm định kim cương hoàn toàn không đồng nghĩa với giấy chứng nhận nguồn gốc hợp pháp.

Giấy kiểm định chỉ xác nhận các đặc tính kỹ thuật của viên kim cương, chứ không phải là chứng từ hải quan, hóa đơn tài chính, chứng nhận nhập khẩu hợp pháp hay giấy xác lập quyền sở hữu đối với tài sản.

Đây là vấn đề đặc biệt cần lưu ý trong vụ án vừa qua. Nếu các đối tượng lợi dụng giấy kiểm định để tạo niềm tin rằng kim cương nhập lậu là hàng hóa hợp pháp thì chứng thư kiểm định đã bị sử dụng sai mục đích, trở thành công cụ hợp thức hóa nguồn gốc hàng hóa.

Trong trường hợp này, cơ quan điều tra cần làm rõ vai trò của từng cá nhân, tổ chức tham gia vào quá trình kiểm định, môi giới, bán hàng, xuất hóa đơn hoặc quảng bá nguồn gốc sản phẩm.

PV: Giao dịch kim cương hiện nay là sự thỏa thuận giữa các bên hay chịu sự điều chỉnh của các quy định pháp luật?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trước hết, giao dịch kim cương là giao dịch dân sự và thương mại. Các bên có quyền thỏa thuận về giá bán, phương thức thanh toán, điều kiện giao nhận, chính sách bảo hành hay thu đổi. Tuy nhiên, quyền tự do thỏa thuận không phải là tuyệt đối.

Điều kiện tiên quyết là giao dịch không được vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội và hàng hóa phải có nguồn gốc hợp pháp.

Đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh hoặc cá nhân kinh doanh kim cương, trang sức, đá quý, ngoài việc đăng ký kinh doanh còn phải tuân thủ đầy đủ các quy định về hóa đơn, chứng từ, thuế, nhãn hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, phòng chống hàng giả, hàng nhập lậu cũng như các quy định về phòng, chống rửa tiền đối với những giao dịch có giá trị lớn hoặc có dấu hiệu bất thường.

Riêng đối với hàng nhập khẩu, Luật Hải quan quy định rõ hàng hóa nhập khẩu phải thực hiện đầy đủ thủ tục hải quan và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan hải quan.

Do đó, nếu một viên kim cương được đưa từ nước ngoài vào Việt Nam để kinh doanh mà không khai báo, không làm thủ tục hải quan hoặc không thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định thì không thể được coi là hàng hóa hợp pháp, cho dù sau đó có được cấp giấy kiểm định chất lượng.

Ngoài ra, khi bán kim cương cho người tiêu dùng, bên bán có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, chính xác về hàng hóa.

Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa và Nghị định 111/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung nghị định này đều quy định rõ yêu cầu về ghi nhãn, xuất xứ, thông tin hàng hóa cũng như tổ chức chịu trách nhiệm đối với sản phẩm lưu thông trên thị trường.

Vì vậy, mặc dù giá cả và điều kiện mua bán có thể do các bên tự thỏa thuận, nhưng giao dịch kim cương vẫn chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định pháp luật liên quan đến nguồn gốc hàng hóa, chứng từ, thuế, chất lượng, nhãn hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và phòng, chống tội phạm kinh tế.

PV: Từ vụ án buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương vừa được cơ quan công an triệt phá, theo luật sư đâu là những khoảng trống pháp lý đang bộc lộ?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Qua thông tin ban đầu từ cơ quan điều tra, có thể thấy vụ án đặt ra nhiều vấn đề về công tác quản lý nhà nước đối với thị trường kim cương.

Điều đầu tiên là việc quản lý hiện nay còn phân tán giữa nhiều cơ quan, mỗi đơn vị phụ trách một lĩnh vực riêng như hải quan, quản lý thị trường, khoa học và công nghệ, thuế, công an… Trong khi đó, chưa có cơ chế kết nối dữ liệu đồng bộ để theo dõi hành trình của một viên kim cương từ khi nhập khẩu, kiểm định cho đến khi lưu thông trên thị trường.

Thứ hai, hoạt động kiểm định hiện chủ yếu tập trung vào việc xác định chất lượng và đặc tính kỹ thuật của viên đá, chứ không phải xác minh tính hợp pháp của nguồn gốc hàng hóa. Chính vì vậy, nếu người tiêu dùng hoặc đối tác hiểu nhầm giấy kiểm định là bằng chứng chứng minh nguồn gốc hợp pháp thì rất dễ bị lợi dụng.

Thứ ba, việc truy xuất nguồn gốc đối với kim cương hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Phần lớn việc xác minh dựa trên chứng từ do doanh nghiệp cung cấp, trong khi chưa có cơ sở dữ liệu tập trung hoặc cơ chế quản lý thống nhất để đối chiếu.

Đây là những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu nhằm hoàn thiện chính sách quản lý đối với mặt hàng có giá trị rất lớn nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về buôn lậu, gian lận thương mại và rửa tiền.

PV: Nếu một doanh nghiệp hoặc cá nhân sử dụng giấy kiểm định để quảng cáo, giới thiệu kim cương nhập lậu là hàng hóa hợp pháp thì có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý như thế nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc sử dụng giấy kiểm định đúng hay sai còn phụ thuộc vào mục đích và hành vi cụ thể. Nếu giấy kiểm định chỉ phản ánh đúng kết quả giám định về đặc tính kỹ thuật của viên kim cương thì bản thân chứng thư đó không có vấn đề.

Tuy nhiên, nếu cá nhân hoặc tổ chức cố tình sử dụng giấy kiểm định để tạo cho khách hàng hiểu rằng viên kim cương có nguồn gốc hợp pháp, được nhập khẩu đúng quy định trong khi thực tế là hàng nhập lậu thì hành vi này có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm.

Trường hợp có hành vi gian dối nhằm che giấu nguồn gốc hàng hóa, hợp thức hóa hàng nhập lậu hoặc tạo điều kiện cho việc tiêu thụ hàng hóa vi phạm pháp luật thì cơ quan điều tra sẽ xem xét toàn bộ chuỗi hành vi của các cá nhân, tổ chức có liên quan để xác định trách nhiệm theo quy định của pháp luật hình sự nếu có đủ căn cứ.

Nếu chỉ dừng ở mức vi phạm hành chính thì vẫn có thể bị xử phạt theo quy định về thương mại, hải quan, thuế, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc các quy định khác có liên quan.

Quan trọng nhất là phải chứng minh được yếu tố nhận thức, mục đích và vai trò của từng chủ thể trong toàn bộ quá trình đưa hàng hóa ra thị trường.

PV: Người tiêu dùng cần lưu ý những gì khi mua kim cương để tránh rủi ro?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Người tiêu dùng không nên chỉ căn cứ vào giấy kiểm định để quyết định mua sản phẩm. Giấy kiểm định chỉ giúp đánh giá chất lượng viên kim cương chứ không chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa.

Khi mua kim cương, người tiêu dùng nên yêu cầu người bán cung cấp đầy đủ hóa đơn, chứng từ mua bán, thông tin về đơn vị nhập khẩu hoặc đơn vị phân phối, chính sách bảo hành và các giấy tờ liên quan đến nguồn gốc sản phẩm nếu có.

Đối với những giao dịch có giá trị lớn, nên lựa chọn các doanh nghiệp uy tín, hoạt động minh bạch và có hệ thống quản lý rõ ràng.

Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường như giá bán thấp bất thường, không xuất hóa đơn, không chứng minh được nguồn gốc hàng hóa hoặc quảng cáo không đúng bản chất của giấy kiểm định thì người tiêu dùng cần hết sức thận trọng.

Đây không chỉ là cách bảo vệ quyền lợi của chính mình mà còn góp phần hạn chế việc tiêu thụ hàng nhập lậu và hàng hóa không rõ nguồn gốc trên thị trường.

PV: Theo luật sư, Việt Nam có cần xây dựng một cơ chế quản lý riêng đối với thị trường kim cương trong thời gian tới?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Theo tôi, cùng với sự phát triển của thị trường trang sức cao cấp và giá trị giao dịch ngày càng lớn, việc nghiên cứu hoàn thiện hành lang pháp lý đối với thị trường kim cương là cần thiết.

Điều này không nhất thiết phải xây dựng ngay một đạo luật riêng, nhưng cần có cơ chế quản lý đồng bộ hơn về nhập khẩu, kiểm định, truy xuất nguồn gốc, lưu thông và giao dịch.

Một trong những giải pháp có thể nghiên cứu là tăng cường kết nối dữ liệu giữa cơ quan hải quan, cơ quan thuế, lực lượng quản lý thị trường, cơ quan khoa học và công nghệ cùng các tổ chức kiểm định để nâng cao khả năng giám sát.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu các quy định về truy xuất nguồn gốc điện tử, tiêu chuẩn hóa hoạt động kiểm định, đồng thời tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc công khai thông tin về nguồn gốc hàng hóa.

Đối với các tổ chức kiểm định, cũng cần có cơ chế quản lý chặt chẽ hơn nhằm bảo đảm tính khách quan, độc lập, minh bạch của hoạt động giám định và tránh để chứng thư kiểm định bị lợi dụng vào các mục đích trái pháp luật.

Về lâu dài, khi thị trường phát triển với quy mô lớn hơn, việc xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc hệ thống quản lý thống nhất đối với kim cương và các loại đá quý có giá trị cao sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và phòng ngừa hiệu quả các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại cũng như rửa tiền.

PV: Xin cảm ơn luật sư!

Quang Anh (Thực hiện)