Thương mại thông suốt - nền tảng của nguồn thu bền vững

Thu ngân sách bền vững không chỉ đến từ việc tăng cường quản lý thu mà còn phụ thuộc vào khả năng nuôi dưỡng khu vực sản xuất, kinh doanh. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, cải cách thủ tục, tạo thuận lợi lưu thông hàng hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh đang trở thành đòn bẩy quan trọng để mở rộng nguồn thu về lâu dài.

Thương mại thông suốt - nền tảng của nguồn thu bền vững

Trong nhiều năm qua, quan điểm điều hành của Chính phủ ngày càng chuyển mạnh từ tư duy quản lý để thu sang tạo điều kiện để phát triển rồi mới có nguồn thu. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt được thể hiện trong nhiều chương trình cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hải quan, chuyển đổi số ngành thuế, cũng như các giải pháp cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Bức tranh tài chính, thương mại 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy hiệu quả của việc đồng thời cải cách thủ tục, hỗ trợ doanh nghiệp và tăng cường quản lý thu. Theo đó, tổng thu ngân sách nhà nước 6 tháng đầu năm đạt khoảng gần 1.570 nghìn tỷ đồng, bằng 62% dự toán năm và tăng 17,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, thu nội địa đạt khoảng hơn 1.352 nghìn tỷ đồng, chiếm hơn 86% tổng thu; thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt khoảng hơn 183 nghìn tỷ đồng, tăng 22,9% so với cùng kỳ.

Đáng chú ý, theo Cục Hải quan, số thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu do ngành Hải quan thực hiện đạt 264.795 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm. Toàn ngành đã xử lý thông suốt hơn 11,46 triệu tờ khai xuất nhập khẩu, đồng thời phát hiện, xử lý 11.418 vụ vi phạm, qua đó vừa tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại, vừa nâng cao hiệu quả chống buôn lậu, gian lận thương mại và thất thu ngân sách.

Những con số này cho thấy, khi dòng chảy hàng hóa được lưu thông nhanh hơn nhờ cải cách thủ tục và chuyển đổi số, nguồn thu ngân sách không những không bị ảnh hưởng mà còn được mở rộng trên cơ sở quy mô thương mại và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp ngày càng cao.

Thực tế cho thấy, mỗi thủ tục hành chính được cắt giảm không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn rút ngắn thời gian đưa hàng hóa ra thị trường. Khi chi phí logistics, thời gian thông quan và chi phí tuân thủ giảm xuống, doanh nghiệp có thêm nguồn lực mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và gia tăng quy mô xuất khẩu. Điều này tạo hiệu ứng lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế, từ gia tăng giá trị sản xuất, kim ngạch thương mại đến tăng thu ngân sách từ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và các khoản thu nội địa khác.

Theo Bộ Tài chính, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thuế và hải quan những năm gần đây đều hướng tới mục tiêu giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mở rộng cơ sở thu thay vì tạo thêm gánh nặng thuế. Việc ứng dụng hóa đơn điện tử, khai thuế điện tử, hoàn thuế điện tử, hệ thống hải quan số và quản lý rủi ro đã góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm thất thu và chống gian lận thương mại hiệu quả hơn.

Theo đánh giá của Bộ Công Thương cho thấy, việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp được tiếp cận môi trường thông quan nhanh chóng, minh bạch và chi phí thấp. Nếu chuỗi logistics còn nhiều điểm nghẽn, lợi thế từ các FTA sẽ bị suy giảm đáng kể.

Đại diện, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng cho rằng năng lực cạnh tranh quốc gia hiện không còn phụ thuộc chủ yếu vào ưu đãi thuế mà nằm ở chất lượng thể chế, khả năng dự báo chính sách và mức độ thuận lợi trong lưu thông hàng hóa. Một ngày hàng hóa bị chậm thông quan có thể làm tăng đáng kể chi phí lưu kho, tài chính và mất cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp.

Tạo điều kiện cho doanh nghiệp để mở rộng nguồn thu ngân sách

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, xuất khẩu chịu áp lực từ biến động địa chính trị và xu hướng bảo hộ thương mại, việc mở rộng nguồn thu ngân sách càng cần được nhìn dưới góc độ phát triển bền vững thay vì gia tăng áp lực thu.

Số liệu của Cục Thống kê cho thấy niềm tin thị trường đang từng bước cải thiện. Trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước có gần 112 nghìn doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn đăng ký hơn 1,35 triệu tỷ đồng, tăng 64,8% về vốn so với cùng kỳ; hơn 58 nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động. Nếu tính cả vốn đăng ký bổ sung, tổng nguồn vốn đưa vào nền kinh tế đạt gần 3,1 triệu tỷ đồng.

Ở chiều ngược lại, áp lực thị trường vẫn hiện hữu khi bình quân mỗi tháng có khoảng 25.200 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, phản ánh sức chống chịu của khu vực doanh nghiệp còn chưa đồng đều. Điều này cho thấy cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi thương mại vẫn là yêu cầu cấp thiết để duy trì động lực tăng trưởng và mở rộng cơ sở thu ngân sách.

Song song với việc cải cách quản lý, ngành Thuế tiếp tục triển khai nhiều chính sách hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp. Trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng số tiền thuế, phí và lệ phí được miễn, giảm ước khoảng 55.125 tỷ đồng, trong đó có giảm thuế giá trị gia tăng, giảm thuế bảo vệ môi trường và các chính sách hỗ trợ khác. Theo Cục Thuế, đây là giải pháp nhằm giảm áp lực chi phí, giúp doanh nghiệp phục hồi sản xuất, qua đó tạo nguồn thu lâu dài cho ngân sách thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu tăng thu trước mắt.

Hiệp hội doanh nghiệp vừa và nhỏ cho rằng, điều doanh nghiệp mong muốn nhất hiện nay không phải là thêm ưu đãi mà là sự ổn định của chính sách, thủ tục đơn giản và môi trường kinh doanh minh bạch. Khi chi phí không chính thức giảm xuống, doanh nghiệp sẽ có điều kiện tái đầu tư, mở rộng sản xuất, từ đó tạo thêm việc làm, tăng thu nhập và đóng góp nhiều hơn cho ngân sách.

Ở góc độ quản lý thuế, cơ quan thuế đang từng bước chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu số, quản lý rủi ro và phân tích giao dịch điện tử. Điều này vừa giúp phát hiện hành vi trốn thuế, gian lận hóa đơn, vừa giảm số lượng doanh nghiệp phải thanh tra, kiểm tra trực tiếp, qua đó tạo môi trường kinh doanh thuận lợi hơn.

Đối với ngành hải quan, việc triển khai hải quan thông minh, Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN và quản lý rủi ro đã giúp tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm mạnh trong nhiều năm qua, đồng thời vẫn đảm bảo yêu cầu quản lý nhà nước. Đây được xem là bước chuyển từ mô hình “kiểm soát trước” sang “quản lý thông minh”, tạo thuận lợi thương mại nhưng vẫn kiểm soát hiệu quả rủi ro.

Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế cũng chỉ ra rằng dư địa cải cách vẫn còn khá lớn. Chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao so với nhiều quốc gia trong khu vực; việc chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý còn chưa đồng bộ; một số quy định chuyên ngành vẫn tạo thêm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Nếu những vướng mắc này tiếp tục được tháo gỡ, khả năng mở rộng quy mô thương mại sẽ lớn hơn nhiều.

Trong dài hạn, nguồn thu ngân sách không thể chỉ dựa vào việc tăng thuế suất hay mở rộng đối tượng thu. Một nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp phát triển, dòng hàng hóa lưu thông nhanh, hoạt động xuất nhập khẩu tăng trưởng và thị trường trong nước mở rộng mới là nền tảng quan trọng nhất để tạo nguồn thu ổn định.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy các quốc gia có môi trường thương mại thuận lợi thường sở hữu cơ sở thuế rộng hơn, tỷ lệ tuân thủ cao hơn và ít phải áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính. Khi doanh nghiệp phát triển bền vững, ngân sách nhà nước cũng được hưởng lợi một cách tự nhiên và lâu dài.

Nuôi dưỡng nguồn thu không bắt đầu từ việc tăng thuế mà từ việc tạo dựng môi trường thương mại minh bạch, thông suốt và chi phí thấp. Khi doanh nghiệp lớn mạnh, hàng hóa lưu thông thuận lợi và sức cạnh tranh quốc gia được nâng lên, nền kinh tế sẽ hình thành nguồn thu bền vững cho cả hiện tại và tương lai.

Phượng Hòa