Tiến trình tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước đang bước vào giai đoạn mới

Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp Nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước

Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực

Tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” diễn ra mới đây, ông Nguyễn Tuấn Linh - đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính cho biết, doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) tiếp tục giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt ở nhiều lĩnh vực then chốt và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng DNNN đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn còn nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra.

Đến hết năm 2025, mới có 180/676 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu DNNN sẽ được triển khai theo các định hướng mới từ Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Kết luận 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.

Trọng tâm là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước vào các dự án trọng điểm, đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo ông Bùi Khắc Hiền - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tái cơ cấu DNNN quan trọng nhất phải xác định được mục tiêu ưu tiên là cổ phần hóa, bán doanh nghiệp hay là quản trị; nếu trả lời được câu hỏi quản trị để hiệu quả thì mới sát được yếu tố cốt lõi của bản chất vấn đề.

Nếu cứ đặt ra một tiêu chí cứng là nhất nhất phải cổ phần hóa, phải đưa doanh nghiệp ra thị trường mà lại không tạo ra được năng lực quản trị tương xứng trên thị trường thì coi như chưa đạt yêu cầu. Thực tế, Nhà nước hiện nay đã đặt quản trị làm trọng tâm, tập trung nâng cao vai trò của SCIC như một quỹ quản lý chuyên nghiệp.

Hiện nay đang có một nghịch lý là chúng ta giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ. Chẳng hạn như đất đai hay hạ tầng được giao, doanh nghiệp có được coi là tài sản để đem đi thế chấp, xoay xở kinh doanh hay không.

Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó.

Theo Ông Hiền, chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý và quản trị của chúng ta đang bó buộc họ. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh, còn nếu chỉ cho vận hành thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng.

Bên cạnh đó, cần phải làm rõ quan điểm về mô hình quản lý, các bộ ngành sẽ thực sự nắm quyền chủ sở hữu hay chỉ tham gia xây dựng kế hoạch. Về thực trạng tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ đang quản lý 13 doanh nghiệp và rất tập trung vào việc sắp xếp, chuyển giao theo đúng nghị quyết.

Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp

Ông Phan Đức Hiếu - Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - tài chính của Quốc hội, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79 về vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nhà nước.

Ông Hiếu đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm, thứ nhất, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.

Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ban hành cơ chế xử lý dứt điểm, thậm chí nghiên cứu một nghị quyết đặc thù nhằm tháo gỡ các tồn đọng này.

Thứ hai, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực.

Sau khi lựa chọn được các nguyên tắc phù hợp, cơ quan quản lý cần tiếp tục thể chế hóa vào hệ thống pháp luật, đặc biệt là các quy định về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập. Chỉ khi có hành lang pháp lý đầy đủ, doanh nghiệp nhà nước mới có thể áp dụng hiệu quả các chuẩn mực quản trị tiên tiến.

Thứ ba, chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.

Trên cơ sở đó, cần sớm nâng cấp Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn 2026-2030.

GS, TS. Hoàng Văn Cường - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, tiến trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đang bước vào giai đoạn mới với yêu cầu thay đổi không chỉ về mô hình tổ chức mà cả tư duy quản trị. Theo tinh thần Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, mục tiêu không còn là sắp xếp, thu hẹp quy mô hay xử lý những tồn tại trong quá khứ, mà hướng đến xây dựng khu vực DNNN hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế.

Định hướng này đặt ra yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào việc cổ phần hóa hay thoái vốn. Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.

Anh Đào