Bài 3: Những thách thức trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dân tộc thiểu số trên môi trường số

Chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội để đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận hàng hóa, dịch vụ và các tiện ích hiện đại. Song, cùng với sự phát triển của tiêu dùng trực tuyến, không ít thách thức cũng xuất hiện.

Rào cản ngôn ngữ, bất cân xứng thông tin, nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân và những vướng mắc trong giải quyết tranh chấp trực tuyến đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh tế số.

Khoảng cách thông tin - thách thức lớn trong môi trường tiêu dùng số

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, khả năng tiếp cận, tiếp nhận và kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra quyết định tiêu dùng là một trong những thách thức nổi bật đối với người tiêu dùng là đồng bào dân tộc thiểu số trong nền kinh tế số.

Trong môi trường trực tuyến, gần như toàn bộ thông tin về hàng hóa, dịch vụ, điều kiện giao dịch, hợp đồng điện tử, chính sách bảo hành, hướng dẫn sử dụng, cảnh báo tiêu dùng hay quy trình khiếu nại đều được cung cấp bằng tiếng Việt và sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành, công nghệ, pháp lý. Đối với một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt tại những địa bàn mà tiếng dân tộc vẫn được sử dụng phổ biến trong đời sống hằng ngày, việc tiếp cận và hiểu đầy đủ các thông tin này vẫn còn gặp không ít khó khăn.

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, rào cản không nằm ở bản thân người tiêu dùng mà xuất phát từ cách thức thiết kế, truyền tải và cung cấp thông tin trên môi trường số chưa thực sự phù hợp với sự đa dạng về ngôn ngữ cũng như điều kiện tiếp cận của các nhóm người tiêu dùng.

Không chỉ đối mặt với rào cản về ngôn ngữ, người tiêu dùng còn đứng trước tình trạng bất cân xứng thông tin ngày càng rõ nét khi công nghệ số phát triển mạnh mẽ. Trong khi doanh nghiệp và các nền tảng số nắm giữ lượng lớn dữ liệu về sản phẩm, hành vi tiêu dùng và thuật toán phân phối nội dung thì người tiêu dùng chủ yếu tiếp cận thông tin thông qua những gì được hiển thị trên màn hình.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ Deepfake, quảng cáo được cá nhân hóa, livestream bán hàng và các hệ thống gợi ý nội dung theo thuật toán tiếp tục làm gia tăng khoảng cách thông tin giữa người tiêu dùng với tổ chức, cá nhân kinh doanh. Trong bối cảnh đó, việc phân biệt giữa thông tin khách quan với nội dung quảng cáo, giữa đánh giá thực tế với nội dung được tạo lập nhằm tác động đến hành vi tiêu dùng trở nên khó khăn hơn.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, khi khả năng tiếp cận các nguồn thông tin đối chứng và kỹ năng kiểm chứng thông tin chưa đồng đều, những tác động này có thể ảnh hưởng lớn hơn đến quá trình lựa chọn hàng hóa, dịch vụ. Điều này cũng cho thấy, cùng với việc phát triển hạ tầng số, cần tiếp tục xây dựng các kênh thông tin thân thiện, dễ tiếp cận, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận và kỹ năng nhận diện thông tin cho người tiêu dùng qua đó góp phần bảo đảm quyền được tiếp cận thông tin của người tiêu dùng theo quy định của pháp luật.

Tham gia giao dịch số an toàn đòi hỏi kỹ năng và khả năng bảo vệ dữ liệu cá nhân

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, nền kinh tế số không chỉ làm thay đổi địa điểm diễn ra các giao dịch mà còn làm thay đổi toàn bộ cách thức người tiêu dùng tham gia quan hệ tiêu dùng.

Nếu như trước đây hoạt động mua bán chủ yếu diễn ra trực tiếp tại chợ, cửa hàng hoặc các điểm cung ứng dịch vụ thì hiện nay nhiều giao dịch được thực hiện thông qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Trong mô hình này, người tiêu dùng không chỉ giao dịch với người bán mà còn phải tương tác với nhiều chủ thể trung gian như nền tảng số, đơn vị thanh toán, đơn vị vận chuyển và các hệ thống hỗ trợ tự động.

Việc tham gia hệ sinh thái tiêu dùng số đòi hỏi người tiêu dùng phải sử dụng đồng thời nhiều nền tảng và dịch vụ số khác nhau. Trong khi đó, sự khác biệt về điều kiện tiếp cận hạ tầng số, mức độ phổ cập kỹ năng số cũng như khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ tại một số địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể khiến quá trình giao dịch trở nên phức tạp hơn. Điều này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về hạ tầng công nghệ mà còn gắn với yêu cầu nâng cao kỹ năng số để người tiêu dùng có thể tham gia thị trường một cách an toàn và hiệu quả.

Cùng với sự gia tăng của các giao dịch trực tuyến, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng. Hầu hết các hoạt động tiêu dùng trên môi trường số đều gắn với việc tạo lập tài khoản, xác thực điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, ký kết hợp đồng điện tử và chia sẻ thông tin cá nhân. Khi tham gia ngày càng nhiều vào các dịch vụ số, dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng cũng được thu thập, lưu trữ và xử lý trên nhiều nền tảng khác nhau.

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, nhận thức về giá trị của dữ liệu cá nhân, quyền kiểm soát dữ liệu cũng như các biện pháp bảo đảm an toàn thông tin hiện vẫn chưa thực sự đồng đều giữa các nhóm người tiêu dùng. Bên cạnh đó, việc chấp nhận các điều khoản sử dụng, điều kiện giao dịch hoặc chính sách xử lý dữ liệu thường được thực hiện thông qua các thao tác điện tử đơn giản, trong khi nội dung lại chứa nhiều thuật ngữ kỹ thuật và pháp lý.

Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường tính minh bạch của hợp đồng điện tử, bảo đảm an toàn trong thanh toán số cũng như nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số - một trong những nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương theo quy định của pháp luật - việc nâng cao kỹ năng số và nhận thức về bảo vệ dữ liệu cá nhân sẽ góp phần giúp người tiêu dùng tham gia các giao dịch trực tuyến an toàn hơn, đồng thời hạn chế những rủi ro phát sinh trong môi trường số.

Giải quyết tranh chấp trên môi trường số vẫn còn nhiều thách thức

Một trong những mục tiêu quan trọng của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là bảo đảm để mọi người tiêu dùng đều có thể thực hiện đầy đủ các quyền của mình khi quyền lợi bị xâm phạm.

Tuy nhiên, theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, trong môi trường số, việc thực hiện các quyền này ngày càng phụ thuộc vào khả năng sử dụng các công cụ điện tử như lưu giữ chứng cứ số, thực hiện khiếu nại trực tuyến, trao đổi với doanh nghiệp trên nền tảng số hoặc tham gia các phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, bên cạnh những khó khăn chung của người tiêu dùng trong môi trường số, khoảng cách về điều kiện tiếp cận công nghệ, phổ biến pháp luật và dịch vụ hỗ trợ pháp lý tại một số địa bàn còn có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận và sử dụng hiệu quả các cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đặc biệt, đối với các giao dịch được thực hiện trên nền tảng xuyên biên giới hoặc có nhiều chủ thể trung gian tham gia, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm, thu thập chứng cứ và theo đuổi quá trình giải quyết tranh chấp càng trở nên phức tạp hơn.

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, việc tiếp tục hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ người tiêu dùng trong môi trường số sẽ góp phần bảo đảm mọi người tiêu dùng, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số, được tiếp cận bình đẳng với các cơ chế bảo vệ quyền lợi theo quy định của pháp luật.

Đinh Toàn