Khơi mở động lực mới cho phát triển kinh tế nông nghiệp

Ngành nông nghiệp, kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới đòi hỏi chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị.

Động lực tăng trưởng mới

Phát biểu tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026 với chủ đề "Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam" diễn ra chiều 16/7 tại TP.HCM, ông Trần Ngọc Liêm - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Giám đốc VCCI TP.HCM cho rằng, để nền kinh tế đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong năm 2026, cần mở rộng các không gian tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế sáng tạo và các dịch vụ giá trị gia tăng cao.

Riêng đối với ngành nông nghiệp, việc kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới đòi hỏi chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị. Trọng tâm là tích hợp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh và liên kết vùng để gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích. Trong bối cảnh đó, tìm ra động lực mới để đột phá tăng trưởng là yêu cầu cấp thiết.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng GDP toàn ngành năm 2026 đạt 3,7%, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 73-74 tỷ USD, hướng tới chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, hiện đại và bền vững và quan trọng hơn cần nâng cao giá trị cho nông sản Việt Nam.

Trong khi đó, ngành nông nghiệp ghi nhận mức tăng trưởng GDP đạt 3,57%. Kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy hải sản 6 tháng đầu năm 2026 đạt 35,88 tỷ USD, tăng trưởng 6%. Con số này được nhận định là thấp hơn nhiều so với mức 21% tăng xuất khẩu chung trong 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy áp lực cần phải bứt phá mạnh mẽ hơn để bắt kịp nhịp độ chung của nền kinh tế.

Mặc dù tốc độ tăng trưởng chưa đạt kỳ vọng tuyệt đối, ngành nông nghiệp vẫn đóng góp cực kỳ quan trọng vào sự ổn định của kinh tế vĩ mô. Điểm sáng lớn nhất là vai trò trong cán cân xuất nhập khẩu. Việc ngành xuất siêu hơn 12,5 tỷ USD trong khi cả nước nhập siêu hơn 16,6 tỷ USD là một minh chứng.

Để nâng cao giá trị nông sản, ông cho rằng cần đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ, đặc biệt là công nghệ chế biến sâu và tiêu chuẩn sản xuất xanh. Đây là điều kiện tiên quyết để nông sản Việt Nam thâm nhập sâu vào các thị trường quốc tế; cũng như cần có chính sách cụ thể để hỗ trợ nông nghiệp, từ tín dụng ưu đãi đến phát triển hệ thống nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thực tế hiện nay doanh nghiệp đầu tư vào ngành nông nghiệp chưa tương xứng với tiềm năng. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện cả nước có trên 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp trong tổng số gần 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Đây là con số khiêm tốn dù nông nghiệp luôn là ngành kinh tế có vai trò “trụ đỡ”.

Mặt khác, hiện chỉ khoảng 1-2% doanh nghiệp Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực nông lâm ngư nghiệp và trong số đó chỉ khoảng dưới 50 doanh nghiệp được công nhận là “doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao”, khoảng dưới 300 doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (chưa tới 3% tổng số doanh nghiệp nông nghiệp).

Qua đó, ông Trần Ngọc Liêm chỉ ra một số hạn chế về cơ chế thí điểm cho mô hình mới, trong đó có tín dụng xanh, thương mại các-bon trong nông nghiệp, mô hình chia sẻ giá trị giữa các chủ thể trong chuỗi; hay rào cản từ việc khó tiếp cận các nguồn lực đầu tư dài hạn trong khi các mô hình nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp thông minh cần thời gian để tích lũy dữ liệu, kiểm chứng hiệu quả và đạt quy mô lớn.

Đồng thời, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn đang định hình lại nền nông nghiệp toàn cầu, đổi mới sáng tạo không chỉ là lựa chọn mà đã trở thành động lực sống còn để nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, đổi mới sáng tạo không chỉ đến từ công nghệ hay những ý tưởng mới, mà cần một môi trường để những ý tưởng đó gặp đúng đối tác, đúng nguồn lực và được thử nghiệm trong thực tiễn.

Trong bối cảnh toàn cầu hướng tới phát triển bền vững và trung hòa carbon, phát triển nông nghiệp bền vững gắn với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu là xu thế tất yếu của Việt Nam. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng lâu dài để nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo đảm an ninh lương thực, ổn định xã hội và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Để doanh nghiệp đồng hành với nông dân, dẫn dắt và thúc đẩy hoạt động kinh tế nông nghiệp, ông Liêm cho rằng, các địa phương cần có chính sách nhất quán, hài hòa, đồng bộ về quy hoạch nông nghiệp, định hướng phát triển bền vững; cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi và ổn định cho doanh nghiệp đầu tư vào phát triển nông nghiệp.

Bên cạnh đó, Chính phủ cần tiếp tục duy trì và mở rộng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước; nhất là các giải pháp bảo vệ các ngành hàng trước áp lực từ hàng hóa không chính ngạch, nhập lậu, không rõ nguồn gốc. Cần có thêm các chương trình hỗ trợ nghiên cứu và phát triển công nghệ trong nông nghiệp, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

Điều quan trọng nhất được ông Liêm nhấn mạnh vẫn là về nguồn vốn. Theo ông, dù có tiềm năng lớn, nhưng đầu tư vào nông nghiệp hiện mới chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ tín dụng, thấp hơn nhiều so với lĩnh vực bất động sản. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu tài sản đảm bảo và các rào cản trong tiếp cận vốn. Vì vậy cần tăng cường các gói tín dụng ưu đãi, giúp người nông nghiệp có nguồn vốn đầu tư vào vùng nguyên liệu. Đặc biệt, khuyến khích mô hình hợp tác công tư (PPP), đây sẽ là nền tảng quan trọng để tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân.

Nhiều năm nay, nông nghiệp Việt Nam luôn đóng vai trò trụ đỡ nền kinh tế, nhất là trong những thời điểm khó khăn của kinh tế toàn cầu. Đến thời điểm này, với những động lực mới từ khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, nhất là một hệ thống chính sách thật sự đồng hành, nông nghiệp Việt Nam sẽ được kiến tạo như một ngành kinh tế hiện đại, có khả năng cạnh tranh, vươn tới những cột mốc tăng trưởng mới, đóng góp cao hơn vào tăng trưởng toàn ngành kinh tế.

Tháo gỡ rào cản

Tại diễn đàn, TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên Môi trường TP.HCM cho biết, một trong những rào cản lớn hiện nay là sự thiếu linh hoạt trong quản lý đất đai. Mặc dù Luật Đất đai đã có các quy định về tích tụ đất đai, song việc triển khai tại địa phương còn nhiều vướng mắc, khiến doanh nghiệp gặp khó khi chuyển đổi mô hình sản xuất hoặc phát triển nông nghiệp kết hợp du lịch, giáo dục và dịch vụ.

Cùng với đó, nguồn vốn vẫn là điểm nghẽn lớn. Hệ thống tín dụng hiện chủ yếu dựa vào tài sản thế chấp thay vì dòng tiền từ sản xuất, khiến nhiều trang trại quy mô lớn vẫn khó tiếp cận vốn. Theo ông, cần thay đổi tư duy cho vay, lấy sản phẩm và chuỗi giá trị làm cơ sở đánh giá thay vì chỉ dựa vào tài sản đảm bảo.

TS Phạm Viết Thuận cũng chỉ ra tình trạng liên kết chuỗi còn lỏng lẻo. Người nông dân và doanh nghiệp sản xuất vẫn hưởng lợi nhuận thấp, trong khi phần lớn giá trị gia tăng thuộc về các khâu trung gian.

Theo đó, TS Phạm Viết Thuận đề xuất cần xây dựng cơ chế quản lý giá minh bạch, bảo vệ người sản xuất và hình thành các doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị nông sản.

Nông nghiệp Việt Nam cũng cần đẩy mạnh phát triển kinh tế tuần hoàn, tận dụng tối đa phụ phẩm nông nghiệp để gia tăng giá trị, đồng thời ứng dụng chuyển đổi số, số hóa dữ liệu giống cây trồng và xây dựng hồ sơ kỹ thuật số cho toàn bộ chuỗi sản xuất, logistics nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Cùng với việc đổi mới cơ chế tín dụng và hoàn thiện hành lang pháp lý, TS Phạm Viết Thuận cho rằng cần đầu tư mạnh cho kinh tế tập thể và hợp tác xã để nâng cao khả năng tích tụ đất đai, tiếp cận nguồn vốn xanh và xây dựng chuỗi liên kết bền vững.

Nêu quan điểm, TS Trần Đình Lý  - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam đề xuất công thức “5 nhà + 1” trong đào tạo nguồn nhân lực cho ngành nông nghiệp, trong đó nhà thứ sáu chính là cơ quan truyền thông.

Việc xây dựng một nguồn nhân lực dựa trên nội dung cốt lõi, bao gồm quản trị dựa trên dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data, là yêu cầu bắt buộc để nông nghiệp Việt Nam hội nhập quốc tế.

TS Trần Đình Lý cũng đặc biệt lưu ý đến nguyên tắc 80/20 trong đào tạo đó là dù kiến thức và kỹ năng có tốt đến đâu, nhưng nếu thiếu thái độ sống và đạo đức nghề nghiệp phù hợp, thì 80% nỗ lực còn lại cũng sẽ không mang lại giá trị. Đào tạo nông nghiệp hiện nay không chỉ là dạy cách trồng trọt hay chăn nuôi, mà là đào tạo những nhà quản trị có năng lực dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu.

Trang Nguyễn