Lộ gót chân Achilles của thị trường kim cương

Khủng hoảng của ngành kim cương hôm nay không bắt đầu từ một viên đá hay một doanh nghiệp. Nó bắt đầu từ sự rạn nứt của niềm tin đối với hệ thống kiểm định - nền móng tạo nên giá trị của cả thị trường. Và khi "tờ giấy bảo chứng" bị đặt dấu hỏi, mọi lời hứa về giá trị cũng trở nên mong manh.

Điểm yếu của ngành kim cương

Thị trường kim cương Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mà có lẽ nhiều người chưa từng nghĩ tới. Sau nhiều năm được quảng bá như một kênh tích lũy tài sản an toàn, giá trị bền vững và có thể truyền đời, kim cương giờ đây lại khiến không ít người mua rơi vào tình cảnh muốn bán cũng không dễ, muốn thu hồi vốn càng khó. Những lời hứa về khả năng mua lại với giá cao từng là "vũ khí" bán hàng của nhiều doanh nghiệp bỗng trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Vụ việc nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab) bị khởi tố liên quan đến đường dây buôn lậu kim cương không chỉ là một vụ án hình sự. Quan trọng hơn, nó bóc trần điểm yếu lớn nhất của cả ngành, thứ có thể gọi là "gót chân Achilles" của thị trường kim cương: hệ thống kiểm định.

Người ta vẫn nói kim cương có giá trị vì độ hiếm, vẻ đẹp hay các tiêu chuẩn 4C. Nhưng trên thực tế, tất cả những giá trị ấy chỉ thực sự tồn tại khi được bảo chứng bằng một chứng thư kiểm định.

Khác với vàng, thứ có thể cân, đo, thử tuổi và định giá gần như ngay lập tức, người mua kim cương gần như không có khả năng tự xác định viên đá mình đang sở hữu có đúng chất lượng, đúng nguồn gốc hay đúng giá trị như doanh nghiệp công bố hay không. Họ không mua bằng kiến thức chuyên môn của mình, mà mua bằng niềm tin dành cho người bán, cho đơn vị giám định và cho tờ giấy chứng nhận đi kèm.

Thực tế, những tranh cãi về giá trị của kim cương và trang sức gắn kim cương không phải đến bây giờ mới xuất hiện. Mới đây, dư luận xôn xao khi cựu Hoa hậu Doanh nhân Toàn cầu 2023 Nguyễn Thị Thảo công bố kết quả kiểm định chiếc vương miện từng được giới thiệu có giá khoảng 3 tỷ đồng.

Theo kết quả bà công bố, phần đá gắn trên vương miện không phải kim cương tự nhiên, khung không phải vàng và giá trị vật chất thấp hơn rất nhiều so với mức được truyền thông trước đó.

Dù vụ việc còn nhiều ý kiến khác nhau về phương pháp kiểm định cũng như cách xác định giá trị sản phẩm, nó vẫn cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: đối với kim cương, người mua gần như không có khả năng tự kiểm chứng giá trị, mà buộc phải đặt niềm tin vào hệ thống xác thực của doanh nghiệp và đơn vị giám định.

Nếu ngay cả một chiếc vương miện được công bố trị giá hàng tỷ đồng còn có thể khiến công chúng tranh cãi về giá trị thực, thì người tiêu dùng bình thường sẽ dựa vào đâu để xác định viên kim cương họ bỏ ra hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng để sở hữu thực sự đáng giá bao nhiêu? Câu trả lời gần như chỉ còn là niềm tin. Mà niềm tin thì không thể cân, đo hay định giá. Một khi mất đi, cũng không có chứng thư nào đủ sức chứng minh để lấy lại.

Chính vì vậy, khi người đứng đầu một đơn vị kiểm định bị khởi tố, cú sốc không dừng lại ở phạm vi một doanh nghiệp. Điều bị tổn thương không chỉ là uy tín của một thương hiệu, mà là niềm tin vào chính cơ chế xác thực giá trị của cả thị trường. Một khi người tiêu dùng bắt đầu nghi ngờ tờ giấy kiểm định, họ cũng sẽ nghi ngờ giá trị của viên kim cương đứng phía sau tờ giấy ấy.

Nếu vàng được định giá trên một thị trường minh bạch với mức giá công khai mỗi ngày thì kim cương lại hoàn toàn khác. Giá trị của nó phần lớn phụ thuộc vào doanh nghiệp bán ra và mua lại, trong khi người mua gần như không có một thị trường thứ cấp hay bảng giá chuẩn để tự xác định giá trị tài sản. Muốn bán, họ thường chỉ có thể quay trở lại chính nơi đã mua viên kim cương đó.

Chính từ đây xuất hiện một nghịch lý: mua kim cương rất dễ, nhưng bán lại mới là phép thử thật sự của giá trị. Thời gian qua, nhiều khách hàng phản ánh những viên kim cương từng được giới thiệu có thể thu mua lại tới 90% giá trị nay chỉ được trả khoảng 50-60% giá mua ban đầu, thậm chí thấp hơn. Thực tế, đã có doanh nghiệp phải giãn tiến độ thanh toán hoặc điều chỉnh chính sách thu mua trước áp lực lượng khách bán lại tăng mạnh.

Lý do thường được đưa ra là viên đá đã qua sử dụng, có dấu hiệu hao mòn hoặc không còn giữ nguyên chất lượng. Tuy nhiên, những đánh giá này chủ yếu do chính doanh nghiệp thực hiện, trong khi người tiêu dùng hầu như không có đủ công cụ hay chuyên môn để phản biện. Khi bên bán cũng đồng thời là bên quyết định giá mua lại, cán cân luôn nghiêng về một phía.

Một tài sản tích lũy không chỉ cần giữ được giá trị mà còn phải có khả năng chuyển đổi thành tiền khi cần thiết. Vàng có thị trường mua bán minh bạch với mức giá tham chiếu rõ ràng. Bất động sản dù thanh khoản không cao nhưng vẫn tồn tại một cơ chế định giá độc lập. Kim cương thì khác. Khi giá mua, giá bán và cả kết quả kiểm định đều phụ thuộc rất lớn vào doanh nghiệp, khái niệm "tài sản tích lũy" cũng cần được nhìn nhận lại.

Điều đắt giá nhất của ngành kim cương chưa bao giờ chỉ là viên đá, mà là niềm tin. Bởi, "tờ giấy bảo chứng" cho niềm tin ấy bị đặt dấu hỏi, không chỉ giá trị của một viên kim cương bị ảnh hưởng, mà nền móng của cả thị trường cũng bắt đầu lung lay.

Khi lời hứa mua lại không còn là "tấm vé bảo chứng"

Diễn biến mới nhất tại PNJ càng cho thấy mức độ nhạy cảm của thị trường trước một cuộc khủng hoảng niềm tin. Doanh nghiệp này vừa thông báo giãn tiến độ thanh toán đối với khách hàng bán lại kim cương để nhận tiền mặt, đồng thời khuyến khích chuyển sang hình thức đổi sang các dòng sản phẩm khác.

Ở góc độ quản trị doanh nghiệp, đây có thể chỉ là một giải pháp kỹ thuật nhằm giảm áp lực dòng tiền khi lượng khách bán lại tăng đột biến. Nhưng ở góc độ thị trường, thông điệp mà người tiêu dùng cảm nhận lại hoàn toàn khác.

Điều họ nhìn thấy không đơn thuần là việc chậm thanh toán, mà là sự lung lay của lời hứa từng được xem như "tấm vé bảo chứng" cho giá trị của viên kim cương. Bởi nếu ngay cả doanh nghiệp dẫn đầu thị trường cũng phải kéo giãn tiến độ mua lại, khái niệm "kim cương luôn có thể bán lại khi cần" sẽ không còn nguyên vẹn như trước.

Trong cuộc gặp nhà đầu tư ngày 6/7, bà Cao Thị Ngọc Dung khẳng định lượng kim cương liên quan đến đường dây buôn lậu không đi vào hệ thống PNJ. Đó là thông tin cần thiết để bảo vệ uy tín doanh nghiệp và trấn an thị trường. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, điều khiến người tiêu dùng băn khoăn không chỉ là nguồn gốc của một vài lô hàng.

Điều họ lo ngại hơn là liệu cơ chế xác thực giá trị của cả thị trường có còn đủ sức thuyết phục hay không. Khi nền móng của niềm tin đã xuất hiện những vết nứt, rất khó để một tuyên bố đơn lẻ có thể ngay lập tức khôi phục lòng tin của khách hàng.

Phản ứng của thị trường chứng khoán cũng phản ánh rõ điều đó. Chỉ trong thời gian ngắn sau vụ việc, cổ phiếu PNJ từng giảm gần 40%, vốn hóa thị trường "bốc hơi" khoảng 12.800 tỷ đồng, khiến doanh nghiệp không còn duy trì được vị thế công ty có vốn hóa trên 1 tỷ USD.

Đó không đơn thuần là phản ứng trước một vụ án hay một thông tin tiêu cực. Thị trường vốn luôn định giá rất nhanh những rủi ro về niềm tin, bởi nhà đầu tư hiểu rằng giá trị thương hiệu đôi khi còn quan trọng hơn nhiều so với giá trị của hàng tồn kho hay tài sản hữu hình.

Điều đáng suy nghĩ hơn là nếu một doanh nghiệp dẫn đầu thị trường, sở hữu hệ thống bán lẻ lớn nhất, thương hiệu mạnh nhất và nền tảng tài chính thuộc nhóm tốt nhất vẫn phải đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin, thì các doanh nghiệp nhỏ sẽ thuyết phục khách hàng bằng cách nào? Ai có thể bảo đảm sẽ không còn những vụ việc tương tự xuất hiện trong tương lai? Và quan trọng hơn, người tiêu dùng sẽ dựa vào đâu để tiếp tục tin rằng chứng thư kiểm định họ đang cầm thực sự phản ánh đúng giá trị của viên kim cương?

Lịch sử thị trường tài chính cho thấy, hầu hết các cuộc khủng hoảng lớn đều bắt đầu từ sự đổ vỡ của niềm tin. Một ngân hàng hiếm khi sụp đổ vì cạn kiệt tài sản, mà vì người gửi tiền đồng loạt mất niềm tin và rút tiền. Thị trường kim cương cũng vận hành theo logic tương tự. Giá trị của một viên đá không chỉ nằm ở độ tinh khiết, màu sắc hay trọng lượng, mà còn ở việc thị trường có tiếp tục tin vào hệ thống xác thực giá trị của nó hay không.

Vì thế, những gì đang diễn ra có lẽ không chỉ là khó khăn của riêng PNJ, càng không phải sự cố của một đơn vị kiểm định. Đây là phép thử đối với toàn bộ mô hình vận hành của thị trường kim cương Việt Nam. Những thông điệp quảng bá như "kênh tích lũy tài sản", "đầu tư an toàn", "mua hôm nay, bán mai vẫn có lời" sẽ rất khó còn sức thuyết phục nếu không được chống đỡ bởi một cơ chế kiểm định độc lập, minh bạch và đủ uy tín để mọi chủ thể trên thị trường cùng tin tưởng.

Thị trường kim cương rồi có thể phục hồi doanh số. Doanh nghiệp cũng có thể phục hồi lợi nhuận. Nhưng niềm tin thì không thể lấy lại bằng một chương trình thu mua, một chiến dịch truyền thông hay một lời cam kết.

Nó chỉ có thể được xây dựng lại bằng sự minh bạch, tính độc lập của hệ thống kiểm định và khả năng bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Bởi kim cương không mất giá chỉ vì thị trường đi xuống. Kim cương mất giá khi người ta không còn biết phải tin vào ai.

Quanh Anh