Lịch sử có thể được kể bằng nhiều cách, nhưng không thể được phép kể sai. Từ AI, phát ngôn của người nổi tiếng đến vụ án "Chuyện với Thanh", những tranh cãi thời gian qua cho thấy bảo vệ sự thật lịch sử không còn là trách nhiệm của riêng người viết, mà của cả hệ thống xuất bản, nền tảng số và toàn xã hội.
Lịch sử có thể được kể bằng nhiều cách, nhưng không thể được phép kể sai.
Không ai được phép đứng ngoài trách nhiệm
Lịch sử chưa bao giờ được kể bằng nhiều cách như hôm nay. Chỉ với một chiếc điện thoại, tài khoản mạng xã hội và công cụ AI, bất kỳ ai cũng có thể tái hiện một nhân vật, một sự kiện hay cả một giai đoạn lịch sử bằng video, podcast hoặc hình ảnh.
Điều đó giúp lịch sử đến gần hơn với công chúng, nhưng cũng khiến ranh giới giữa sáng tạo và bóp méo sự thật trở nên mong manh. Chỉ sau vài giờ, một hình ảnh giả, một phát ngôn bị gán ghép hay một câu chuyện bị thêm thắt có thể lan truyền tới hàng triệu người và dần trở thành "kiến thức" trong nhận thức của không ít người. Vì thế, việc kể sai lịch sử không còn là câu chuyện của giới nghiên cứu mà đã trở thành vấn đề xã hội.
Điển hình là vụ việc liên quan đến cuốn sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" của Nguyễn Thành Nam. Ngay sau khi phát hành, cuốn sách bị nhiều nhà nghiên cứu, cựu chiến binh và bạn đọc chỉ ra có nhiều nội dung xuyên tạc lịch sử, diễn giải sai bản chất các cuộc kháng chiến, xúc phạm lãnh tụ, anh hùng dân tộc và sử dụng nhiều chi tiết thiếu căn cứ.
Trước phản ứng gay gắt của dư luận, Nhà xuất bản Hội Nhà văn phải dừng phát hành, thu hồi cuốn sách; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu rà soát toàn bộ quy trình xuất bản.
Sau đó, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội đã khởi tố, bắt tạm giam tác giả Nguyễn Thành Nam cùng một số cá nhân liên quan để điều tra hành vi "làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước".
Tại cơ quan điều tra, tác giả thừa nhận nhiều nội dung trong sách không đúng sự thật và công khai xin lỗi bạn đọc. Vụ việc cho thấy, khi một sản phẩm khai thác lịch sử được đưa ra công chúng, trách nhiệm không chỉ thuộc về người viết mà còn đặt ra đối với đơn vị xuất bản, khâu biên tập, thẩm định và các chủ thể tham gia phổ biến nội dung.
Không chỉ xuất bản phẩm, nhiều sản phẩm văn hóa và truyền thông cũng từng gây tranh cãi vì lồng ghép hình ảnh "đường lưỡi bò" phi pháp. Các bộ phim như Uncharted (2022), Barbie (2023) đều không được phát hành tại Việt Nam do xuất hiện bản đồ chứa yêu sách "đường chín đoạn" phi pháp của Trung Quốc.
Nhiều doanh nghiệp và người nổi tiếng cũng buộc phải gỡ bỏ hình ảnh, công khai xin lỗi sau khi sử dụng bản đồ sai lệch về chủ quyền. Những vụ việc này cho thấy, chỉ một chi tiết tưởng như nhỏ cũng có thể tác động đến nhận thức về lịch sử và chủ quyền quốc gia, và không thể được biện minh bằng lý do "không biết" hay "sơ suất".
Bìa cuốn sách bị thu hồi do có hình đường lưỡi bò.
Điều đáng lo ngại là không ít người tiếp nhận lịch sử trên mạng xã hội với tâm lý "xem để giải trí" hơn là "đọc để kiểm chứng". Trong khi đó, thuật toán lại ưu tiên những nội dung gây tranh cãi, giàu cảm xúc hơn là tính chính xác. Khi một thông tin sai được lặp lại và lan truyền đủ rộng, nó rất dễ bị mặc nhiên xem là sự thật.
Sau mỗi vụ việc, nhiều người thường viện dẫn lý do như "AI tạo ra", "thuật toán đề xuất" hay "chỉ để giải trí". Tuy nhiên, AI và thuật toán chỉ là công cụ. Trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người, từ tác giả, người sáng tạo nội dung, đơn vị xuất bản đến nền tảng phát tán thông tin.
Đối với lịch sử, yêu cầu về tính chính xác phải được đặt lên hàng đầu bởi đây là lĩnh vực gắn với chủ quyền quốc gia, bản sắc dân tộc và ký ức cộng đồng. Một video có thể bị gỡ, một cuốn sách có thể bị thu hồi, nhưng những nhận thức sai đã hình thành trong xã hội thì rất khó xóa bỏ.
Ở nhiều quốc gia, hành vi xuyên tạc hoặc bóp méo lịch sử đều bị xử lý nghiêm. Tại Việt Nam, pháp luật cũng có nhiều quy định xử lý hành vi cung cấp thông tin sai sự thật, xuyên tạc lịch sử, xúc phạm anh hùng dân tộc, danh nhân và phủ nhận thành quả cách mạng. Những quy định đó không nhằm hạn chế quyền sáng tạo mà khẳng định một nguyên tắc: sáng tạo có thể không giới hạn, nhưng sự thật lịch sử thì không thể bị bóp méo.
Từ những vụ việc đã xảy ra, câu hỏi đặt ra không còn là lịch sử có bị kể sai hay không, mà là ai phải chịu trách nhiệm khi những câu chuyện sai lệch ấy trở thành nhận thức của cả một thế hệ. Đó cũng chính là thách thức lớn nhất của thời đại số, khi chỉ một cú nhấp chuột có thể khiến sự thật bị lấn át bởi những nội dung được tạo ra để phục vụ lượt xem và thuật toán.
Giữ gìn sự thật lịch sử là trách nhiệm của toàn xã hội
Vụ án liên quan đến cuốn "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" không chỉ xử lý trách nhiệm của tác giả mà còn phát đi một thông điệp rõ ràng: đối với những ấn phẩm liên quan đến lịch sử, không ai được phép đứng ngoài trách nhiệm.
Ngày 15/7, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Thúy Hằng (Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn), Đào Bá Đoàn (Tổng Biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn) và Nguyễn Văn Yên (Trưởng Ban Biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn) để điều tra vai trò trong quá trình biên tập, thẩm định và phát hành cuốn sách.
Việc mở rộng xử lý từ tác giả đến những người chịu trách nhiệm trong toàn bộ quy trình xuất bản cho thấy, khi lịch sử bị kể sai, trách nhiệm không chỉ thuộc về người viết mà còn thuộc về những người kiểm soát nội dung trước khi tác phẩm đến tay công chúng.
Điều đáng chú ý là ngay tại cơ quan điều tra, những người trực tiếp tham gia biên tập, thẩm định đều thừa nhận sai sót của mình. Đào Bá Đoàn cho biết đã "lược bỏ rất nhiều nhưng vẫn để lọt" những nội dung vi phạm; Nguyễn Thúy Hằng thừa nhận cuốn sách có những nội dung không đúng với đường lối và không thể hiện sự tôn kính đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh; còn Nguyễn Văn Yên nhìn nhận đây là "những sai sót không đáng có đối với một cuốn sách viết về nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam".
Những lời khai ấy không chỉ phản ánh trách nhiệm cá nhân mà còn cho thấy mọi khâu trong quy trình xuất bản đều có thể trở thành mắt xích dẫn đến hậu quả nếu thiếu sự thận trọng và tuân thủ pháp luật.
Nguyễn Thành Nam tại cơ quan điều tra.
Quan điểm này cũng được thể hiện rõ trong Luật Xuất bản năm 2012. Điều 10 nghiêm cấm xuất bản, phát hành xuất bản phẩm có nội dung xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận thành tựu cách mạng; xúc phạm dân tộc, anh hùng dân tộc, danh nhân và lãnh tụ.
Cùng với việc xác lập trách nhiệm của từng chủ thể tham gia hoạt động xuất bản, luật khẳng định rằng một xuất bản phẩm không chỉ là trách nhiệm của người viết mà còn là trách nhiệm của cả hệ thống biên tập, thẩm định và quyết định xuất bản.
Không chỉ pháp luật, giới nghiên cứu cũng nhiều lần nhấn mạnh ranh giới không thể vượt qua giữa sáng tạo và xuyên tạc lịch sử. PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng văn học, điện ảnh hay các loại hình nghệ thuật hoàn toàn có quyền hư cấu, nhưng không được làm thay đổi bản chất của sự kiện lịch sử, xuyên tạc hình tượng lãnh tụ, anh hùng dân tộc hay phủ nhận những giá trị đã được lịch sử kiểm chứng.
Theo ông, lịch sử là ký ức của dân tộc; khi ký ức ấy bị bóp méo, hậu quả không chỉ dừng lại ở một tác phẩm mà có thể làm lệch lạc nhận thức của nhiều thế hệ.
Bảo vệ sự thật lịch sử không còn là trách nhiệm của riêng người viết, mà của cả hệ thống xuất bản, nền tảng số và toàn xã hội.
Trong thời đại số, trách nhiệm ấy càng không thể chỉ đặt lên vai người viết hay nhà xuất bản. Nếu người sáng tạo nội dung là người tạo ra thông tin thì các nền tảng số chính là nơi quyết định tốc độ và phạm vi lan truyền của thông tin đó.
Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm lịch sử được đầu tư nghiêm túc lại khó tiếp cận công chúng, trong khi những video cắt ghép, suy diễn hoặc sản phẩm AI thiếu kiểm chứng dễ dàng đạt hàng triệu lượt xem. Điều đó đòi hỏi các nền tảng phải chủ động phát hiện, cảnh báo và hạn chế phân phối những nội dung lịch sử sai lệch, nhất là các sản phẩm AI có khả năng gây nhầm lẫn với tư liệu thật.
Cùng với đó, giáo dục cần chuyển từ việc chỉ truyền đạt kiến thức sang trang bị năng lực kiểm chứng thông tin và tư duy phản biện cho học sinh, sinh viên. Kể lại lịch sử bằng những hình thức hiện đại, hấp dẫn nhưng luôn dựa trên nguồn tư liệu được kiểm chứng. Trong kỷ nguyên số, cuộc cạnh tranh không chỉ là ai kể nhanh hơn, mà quan trọng hơn là ai kể đúng hơn.
Lịch sử không phải là công cụ để tạo hiệu ứng hay chạy theo lượt xem. Đó là ký ức chung của dân tộc, là nền tảng của bản sắc quốc gia và lòng yêu nước. Một video có thể bị gỡ bỏ, một cuốn sách có thể bị thu hồi, nhưng những nhận thức sai lệch đã hình thành trong xã hội sẽ rất khó sửa chữa.
Bởi vậy, khi lịch sử bị kể sai, trách nhiệm không chỉ thuộc về tác giả mà còn thuộc về đơn vị xuất bản, nền tảng công nghệ, cơ quan quản lý, nhà trường, báo chí và mỗi người dùng mạng xã hội.
Vụ án "Chuyện với Thanh" đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ: mọi chủ thể tham gia sáng tạo, biên tập, xuất bản và lan truyền thông tin đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và xã hội. Công nghệ có thể thay đổi cách con người kể lại lịch sử, nhưng không bao giờ được phép thay đổi sự thật của lịch sử.
Quang Anh