Từ "Chuyện với Thanh": Lịch sử có thể sáng tạo đến đâu?

Tranh cãi quanh "Chuyện với Thanh" không chỉ là câu chuyện của một cuốn sách, mà còn đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa sáng tạo và sự thật lịch sử khi AI, TikTok, YouTube Shorts hay podcast đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận lịch sử.

Lịch sử bước vào kỷ nguyên số

Sự bùng nổ của các nền tảng số đang tạo ra một thay đổi đáng chú ý trong cách công chúng, đặc biệt là giới trẻ, tiếp cận lịch sử. Nếu trước đây lịch sử chủ yếu được truyền tải qua sách giáo khoa, bảo tàng hay các công trình nghiên cứu, thì nay đã hiện diện ngày càng đậm nét trên TikTok, YouTube, Facebook, podcast và nhiều nền tảng số khác. Điều đó cho thấy một thực tế đáng chú ý: người trẻ không quay lưng với lịch sử, mà đang lựa chọn một cách tiếp cận mới, nhanh hơn, trực quan hơn và phù hợp hơn với thói quen tiếp nhận thông tin của thời đại số.

Minh chứng rõ nét là chiến dịch "Tự hào Việt Nam" trên TikTok nhân dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh thu hút gần 6 tỷ lượt xem, phản ánh sức hấp dẫn của các nội dung về lịch sử, văn hóa và lòng yêu nước khi được thể hiện bằng ngôn ngữ của nền tảng số. Song song với đó, nhiều thiết chế văn hóa cũng chủ động chuyển mình. Hoàng thành Thăng Long đưa vào khai thác các trải nghiệm VR360, trình chiếu 3D Mapping tái hiện Kinh đô Thăng Long; Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam được đầu tư theo mô hình bảo tàng hiện đại với hệ thống trình chiếu đa phương tiện, màn hình tương tác và công nghệ mô phỏng; nhiều bảo tàng khác đẩy mạnh số hóa hiện vật, triển lãm trực tuyến và thuyết minh tự động. Lịch sử vì thế không còn chỉ nằm trên những trang sách hay trong tủ kính trưng bày, mà được tái hiện bằng hình ảnh, âm thanh và trải nghiệm tương tác, giúp công chúng tiếp cận trực quan và sinh động hơn.

Có quan điểm cho rằng nếu lịch sử vẫn chỉ được truyền tải bằng phương thức truyền thống thì sẽ ngày càng xa người trẻ. Nhận định này không phải không có cơ sở. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ để lan tỏa giá trị lịch sử là xu thế tất yếu, góp phần đưa quá khứ đến gần hơn với công chúng và hình thành những sản phẩm giáo dục, văn hóa phù hợp với thế hệ mới.

Tuy nhiên, đổi mới phương thức truyền tải không đồng nghĩa với quyền thay đổi nội dung của sự thật lịch sử.

Nếu các công trình nghiên cứu lịch sử phải trải qua quá trình thẩm định nghiêm ngặt, thì trên mạng xã hội, nội dung lại chịu sự chi phối mạnh mẽ của thuật toán. Những video ngắn, tiêu đề gây tò mò, thông tin tạo tranh cãi hay khơi gợi cảm xúc mạnh thường có khả năng lan truyền nhanh hơn những nội dung được trình bày theo lối hàn lâm.

Trong cuộc cạnh tranh về lượt xem, không ít nhà sáng tạo sử dụng các tiêu đề như "Sự thật chưa từng được tiết lộ", "Điều sách giáo khoa không nói" hay "Bí mật lịch sử bị che giấu" để thu hút người xem. Không phải mọi nội dung đều sai, nhưng việc pha trộn giữa dữ kiện lịch sử, giả thuyết và quan điểm cá nhân khiến ranh giới giữa thông tin đã được kiểm chứng với suy diễn chủ quan ngày càng trở nên mong manh.

Đáng chú ý hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến việc tạo ra hình ảnh, giọng nói hay video mô phỏng các nhân vật và sự kiện lịch sử trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ trong vài phút, AI có thể tạo ra những tư liệu giả với độ chân thực rất cao.

Đầu năm 2026, đoạn video AI mang tên "Truyền nhân Lạc Long Quân đây rùi", mô phỏng cảnh một người cưỡi trăn khổng lồ trên Hồ Hoàn Kiếm, đã lan truyền mạnh trên mạng xã hội và khiến không ít người lầm tưởng là hình ảnh thật. Sau đó, Công an TP Hà Nội xác định đây là sản phẩm do AI tạo ra nhằm câu tương tác và xử lý người đăng tải vì phát tán thông tin sai sự thật liên quan đến di tích lịch sử, văn hóa.

Điều đáng lưu ý là trong môi trường số, thuật toán không phân biệt đâu là công trình nghiên cứu, đâu là quan điểm cá nhân hay đâu là sản phẩm được tạo dựng bằng AI. Nếu cùng tạo được tương tác, tất cả đều có thể được lan truyền với tốc độ tương đương. Khi đó, thách thức không còn là làm thế nào để lịch sử được nhiều người biết đến, mà là làm thế nào để hàng triệu lượt xem không phải đánh đổi bằng sự thật lịch sử.

Từ những câu chuyện như vậy có thể thấy, công nghệ không phải là nguyên nhân làm sai lệch lịch sử; vấn đề nằm ở cách con người sử dụng công nghệ. AI chỉ là công cụ, còn việc công cụ ấy phục vụ cho giáo dục hay tiếp tay cho thông tin sai lệch phụ thuộc vào trách nhiệm của người sáng tạo nội dung. Công nghệ có thể thay đổi cách kể về lịch sử, nhưng không bao giờ được phép làm thay đổi sự thật lịch sử.

Sáng tạo có giới hạn, sự thật không thể thay đổi

Đổi mới cách truyền tải lịch sử là yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên số. Khi phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng thay đổi, đặc biệt là giới trẻ, lịch sử cũng cần được kể bằng một "ngôn ngữ" mới để không bị bỏ lại phía sau. Podcast, phim hoạt hình, đồ họa chuyển động, bảo tàng số, thực tế ảo hay trí tuệ nhân tạo (AI) đều có thể trở thành những công cụ hữu hiệu để đưa lịch sử đến gần hơn với xã hội.

Theo PGS.TS Đỗ Cẩm Thơ (Viện Sử học), việc ứng dụng công nghệ vào truyền thông lịch sử là xu hướng không thể đảo ngược. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện truyền tải, còn sự thật lịch sử phải luôn được xây dựng trên hệ thống tư liệu đã được kiểm chứng. Nếu đánh mất tính xác thực, sản phẩm ấy không còn là lịch sử mà chỉ còn là một câu chuyện hư cấu.

Cùng quan điểm đó, cô Lò Thị Kiều Oanh, giáo viên Lịch sử Trường THPT Trương Định (Hà Nội), cho rằng AI hay các nền tảng số có thể giúp bài học lịch sử trở nên sinh động hơn, nhưng không thể thay thế năng lực thẩm định, phản biện và kiểm chứng của con người. Điều quan trọng không phải là sử dụng công nghệ gì, mà là sử dụng công nghệ trên nền tảng tư duy lịch sử và nguồn tư liệu chính thống. Chuyển đổi số trong giáo dục lịch sử, theo bà, phải được hiểu là "tận dụng chứ không lạm dụng công nghệ".

Nhìn từ những tranh cãi xoay quanh cuốn sách "Chuyện với Thanh", có thể thấy điều công chúng đặt ra không phải là phản đối những cách kể mới về lịch sử. Điều khiến dư luận băn khoăn là liệu quyền sáng tạo của tác giả có thể vượt qua giới hạn của sự thật lịch sử hay không.

Một tác phẩm có thể lựa chọn kết cấu mới, ngôn ngữ mới hay thủ pháp nghệ thuật mới để đưa lịch sử đến gần độc giả hơn, nhưng không thể vì mục tiêu tăng sức hấp dẫn mà làm thay đổi bản chất sự kiện, bóp méo nhân vật hoặc tạo ra những nhận thức khác với các dữ kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Tranh luận từ vụ việc này vì thế không chỉ dành cho một cuốn sách, mà còn là lời cảnh báo đối với mọi hoạt động sáng tạo dựa trên chất liệu lịch sử trong thời đại công nghệ.

Từ đó có thể thấy, ranh giới giữa sáng tạo và xuyên tạc không nằm ở hình thức thể hiện, mà nằm ở thái độ ứng xử với sự thật lịch sử. Đổi mới cách kể không đồng nghĩa với quyền thay đổi nội dung của sự thật lịch sử. Hoạt họa, mô phỏng 3D, AI hay những thủ pháp kể chuyện hiện đại đều có thể được chấp nhận nếu không làm thay đổi diễn biến sự kiện, không gán ghép động cơ cho nhân vật khi thiếu căn cứ, không biến giả thuyết thành kết luận và không lấy cảm xúc cá nhân thay thế chứng cứ lịch sử.

Thực tiễn quốc tế cho thấy lịch sử hoàn toàn có thể được truyền tải hấp dẫn mà vẫn bảo đảm tính chính xác. Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới ứng dụng công nghệ số để tái hiện các trận đánh, công trình kiến trúc hay đời sống của các giai đoạn lịch sử; nhiều bộ phim tài liệu, podcast và nền tảng học tập trực tuyến sử dụng đồ họa hiện đại, hoạt hình hoặc AI để nâng cao trải nghiệm người xem.

Tuy nhiên, điểm chung của các mô hình này là mọi dữ liệu đều được xây dựng trên nền tảng tư liệu đã được kiểm chứng, có sự tham gia của các nhà sử học hoặc hội đồng chuyên môn. Công nghệ chỉ giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn, chứ không thay đổi bản chất của sự thật lịch sử.

Theo các chuyên gia giáo dục, mục tiêu của đổi mới không phải biến lịch sử thành một sản phẩm giải trí, mà giúp người học hình thành tư duy lịch sử, biết phân biệt giữa dữ kiện, giả thuyết và quan điểm cá nhân. Trong bối cảnh thuật toán mạng xã hội thường ưu tiên tốc độ lan truyền hơn độ chính xác, năng lực phản biện và kiểm chứng thông tin càng trở thành "lá chắn" quan trọng trước những nội dung sai lệch.

Tuy nhiên, trách nhiệm bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ đặt lên vai người sáng tạo nội dung hay người tiếp nhận. Bên cạnh việc nâng cao ý thức của mỗi cá nhân, các cơ quan quản lý, ngành giáo dục, thiết chế văn hóa và giới nghiên cứu cũng cần chủ động xây dựng hệ sinh thái nội dung lịch sử chính thống trên môi trường số.

Khi những sản phẩm lịch sử có chất lượng, hấp dẫn và dễ tiếp cận được đầu tư đúng mức, khoảng trống để thông tin sai lệch và những cách diễn giải thiếu căn cứ lan truyền sẽ từng bước được thu hẹp.

Công nghệ đang mở ra cơ hội chưa từng có để lịch sử đến gần hơn với công chúng. AI, thực tế ảo, podcast hay video ngắn đều có thể trở thành những công cụ hiệu quả giúp quá khứ được kể lại bằng ngôn ngữ của hiện đại. Nhưng công nghệ chỉ làm thay đổi cách kể, chứ không bao giờ được phép làm thay đổi sự thật lịch sử.

Bài học từ cuốn sách "Chuyện với Thanh" cho thấy điều công chúng phản ứng không phải là sự sáng tạo, mà là mọi biểu hiện khiến sự sáng tạo vượt qua ranh giới của sự thật lịch sử. Một dân tộc luôn cần những cách kể mới để lịch sử sống động hơn, nhưng mọi sáng tạo đều phải dừng lại trước sự thật.

Lịch sử không chỉ là ký ức về quá khứ, mà còn là nền tảng của bản sắc dân tộc, của lòng yêu nước và của ký ức cộng đồng. Vì vậy, bảo vệ sự thật lịch sử không đơn thuần là yêu cầu của giới nghiên cứu hay cơ quan quản lý, mà còn là trách nhiệm của mỗi người làm nội dung và mỗi công dân trong không gian số.

Một dân tộc có thể không ngừng sáng tạo trong cách kể về lịch sử, nhưng không bao giờ có quyền viết lại lịch sử theo cảm xúc, theo thuật toán hay theo sức ép của lượt xem. Đó không chỉ là giới hạn của sáng tạo, mà còn là giới hạn của trách nhiệm đối với quá khứ và tương lai.

Quang Anh