Những năm gần đây, ví điện tử đã chuyển mình từ một công cụ thanh toán trực tuyến thành hệ sinh thái tài chính số với hàng loạt dịch vụ. Sự phát triển này mang lại nhiều tiện ích cho người dùng, nhưng ở chiều ngược lại nhiều câu hỏi cũng được đặt ra về tính minh bạch, khả năng nhận diện sản phẩm và mức độ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Từ chiếc ví điện tử đến hệ sinh thái tài chính số
Hàng loạt các dịch vụ như chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, mua bảo hiểm, đầu tư, tiết kiệm, mua trước trả sau và giới thiệu các sản phẩm vay tiêu dùng được tích hợp. Tuy nhiên, khi ranh giới giữa dịch vụ trung gian thanh toán và các sản phẩm tài chính ngày càng mở rộng là những câu hỏi về tính minh bạch và khả năng nhận diện cũng như quyền lợi của khách hàng.
Có thể thấy rằng, trong những năm gần đây, ví điện tử đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người dùng. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể thanh toán hóa đơn điện, nước, học phí, viện phí, mua vé tàu xe, gọi xe công nghệ, đặt đồ ăn, chuyển tiền hay thanh toán tại hàng nghìn điểm bán lẻ.
Ảnh TL.
Trước chủ trương thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, sự phát triển của các nền tảng trung gian thanh toán đã góp phần giảm sử dụng tiền mặt trong nền kinh tế, đồng thời tạo thêm nhiều lựa chọn thanh toán cho người dân.
Tuy nhiên, nếu như trước đây giao diện của các ví điện tử chủ yếu xoay quanh các chức năng thanh toán thì hiện nay, khi mở ứng dụng, người dùng có thể bắt gặp hàng loạt dịch vụ tài chính khác nhau như gửi tiết kiệm, mua bảo hiểm, đầu tư chứng chỉ quỹ, mua trước trả sau, giới thiệu thẻ tín dụng hoặc các sản phẩm vay tiêu dùng do ngân hàng và công ty tài chính cung cấp.
Không chỉ riêng một doanh nghiệp, xu hướng này đang diễn ra ở nhiều nền tảng fintech trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Các chuyên gia gọi đây là quá trình phát triển thành “super app” hay gọi một cách dân dã là các siêu ứng dụng, nơi nhiều dịch vụ được tích hợp trên cùng một nền tảng nhằm gia tăng trải nghiệm khách hàng và mở rộng hệ sinh thái số.
Việc mở rộng hệ sinh thái giúp các doanh nghiệp công nghệ này gia tăng doanh thu, tăng thời gian sử dụng ứng dụng và khai thác hiệu quả tập khách hàng hiện có. Trong khi đó, các khách hàng là người dùng cũng được hưởng lợi khi có thể tiếp cận nhiều dịch vụ trên cùng một nền tảng mà không phải cài đặt nhiều ứng dụng khác nhau.
Ảnh TL.
Song chính sự tích hợp ngày càng nhiều chức năng cũng đang làm mờ đi ranh giới giữa một ứng dụng thanh toán và một nền tảng phân phối dịch vụ tài chính. Nhiều người dùng cho biết, sau khi đăng nhập ứng dụng, bên cạnh các tính năng chuyển tiền, thanh toán, họ thường xuyên nhìn thấy các mục giới thiệu hạn mức vay, mua trước trả sau hoặc các chương trình tài chính được cá nhân hóa.
Điều này khiến không ít người hiểu rằng chính ví điện tử là đơn vị trực tiếp cho vay, trong khi trên thực tế, các khoản vay (nếu có) thường do ngân hàng hoặc công ty tài chính là đối tác của nền tảng cung cấp. Đây là một trong những điểm mấu chốt mà các chuyên gia cho rằng cần được truyền thông rõ ràng hơn để tránh hiểu nhầm về chủ thể cung cấp dịch vụ.
Khi sự tiện lợi cần đi kèm với những câu hỏi về sự minh bạch thông tin
Soi chiếu với quy định hiện hành thì, ví điện tử là một hình thức trung gian thanh toán, không phải tổ chức tín dụng và không được thực hiện hoạt động cấp tín dụng như ngân hàng. Tuy nhiên, pháp luật cho phép các doanh nghiệp fintech hợp tác với ngân hàng hoặc công ty tài chính để phân phối, giới thiệu hoặc kết nối người dùng với các sản phẩm tài chính theo quy định.
Điều này đồng nghĩa với việc khi người dùng đăng ký vay thông qua ứng dụng, bên cung cấp khoản vay thực tế có thể là một tổ chức tín dụng hoặc công ty tài chính, còn nền tảng chỉ đóng vai trò kết nối hoặc giới thiệu dịch vụ. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải khách hàng, người tiêu dùng nào cũng phân biệt rõ vai trò này.
Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, từng nhận định rằng trong lĩnh vực tài chính số, yêu cầu về minh bạch thông tin cần được đặt lên hàng đầu, bởi chỉ khi người tiêu dùng hiểu rõ chủ thể cung cấp dịch vụ, quyền và nghĩa vụ của các bên thì mới có thể đưa ra quyết định phù hợp.
Các chuyên gia trong lĩnh vực tài chính số cũng cho rằng, các nền tảng công nghệ ngày nay không chỉ cạnh tranh bằng công nghệ mà còn bằng khả năng giữ chân người dùng trong hệ sinh thái. Vì vậy, việc liên tục bổ sung các dịch vụ tài chính là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng đó, trách nhiệm công khai thông tin, giải thích điều kiện, chi phí và các rủi ro liên quan cũng cần được nâng lên tương xứng.
Ở góc độ người dùng, nhiều ý kiến cho rằng giao diện ứng dụng cần thể hiện rõ đâu là sản phẩm của doanh nghiệp vận hành ví điện tử, đâu là sản phẩm của đối tác để hạn chế nguy cơ hiểu nhầm. Trong khi Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho rằng, khi sản phẩm tài chính được giới thiệu trên nền tảng công nghệ, thông tin về đơn vị cung cấp, lãi suất, phí, điều kiện vay và các nghĩa vụ phát sinh cần được trình bày rõ ràng, dễ tiếp cận và dễ hiểu, thay vì chỉ tập trung vào các thông điệp quảng bá về sự thuận tiện.
Đổi mới công nghệ phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ người dùng
Không thể phủ nhận vai trò của các ví điện tử trong việc thúc đẩy thanh toán số tại Việt Nam. Sự phát triển của các nền tảng này đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính, đặc biệt với những người trước đây ít sử dụng dịch vụ ngân hàng truyền thống.
Nhưng ở một khía cạnh khác, khi ví điện tử dần trở thành “cổng vào” của nhiều sản phẩm tài chính, yêu cầu về minh bạch thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giúp người dùng hiểu đúng bản chất từng dịch vụ cũng trở nên cấp thiết hơn.
Khi trong môi trường số, chỉ cần một cú chạm trên màn hình, người dùng có thể tiếp cận rất nhiều sản phẩm khác nhau. Chính vì vậy, quyền được cung cấp đầy đủ thông tin trước khi quyết định sử dụng dịch vụ không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin đối với các nền tảng tài chính số.
Việc các doanh nghiệp tiếp tục mở rộng hệ sinh thái là xu hướng khó đảo ngược. Tuy nhiên, sự phát triển bền vững của mô hình này sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa đổi mới công nghệ, lợi ích kinh doanh và trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ khách hàng.
Trong các bài viết tiếp theo, Thương trường sẽ đi sâu vào một vấn đề được nhiều người dùng quan tâm: việc các thông báo, lời mời sử dụng sản phẩm tín dụng xuất hiện ngày càng thường xuyên trên các nền tảng số liệu có tác động như thế nào đến hành vi tiêu dùng, và đâu là ranh giới giữa giới thiệu dịch vụ với hoạt động tiếp thị cần được kiểm soát?
Phượng Hòa