Sau 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), hàng hóa Việt Nam đang mở rộng hiện diện tại một trong những thị trường lớn và khắt khe nhất thế giới.
Tuy nhiên, cùng với ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp cũng đối mặt với áp lực ngày càng lớn về tiêu chuẩn kỹ thuật, phát triển bền vững và đặc biệt là yêu cầu kiểm soát xuất xứ trong bối cảnh EU tăng cường các biện pháp phòng vệ thương mại. Việc duy trì tính minh bạch của chuỗi cung ứng đang trở thành điều kiện quan trọng để bảo vệ uy tín hàng Việt và giữ vững lợi thế cạnh tranh tại châu Âu.
Xuất khẩu tăng trưởng nhưng sức ép phòng vệ thương mại gia tăng
Theo Bộ Công Thương, hàng hóa Việt Nam đang đối mặt với xu hướng gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại trên toàn cầu. Tính đến hết tháng 5/2026, Việt Nam đã đối mặt với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường, riêng 5 tháng đầu năm phát sinh thêm 21 vụ mới.
EU là một trong những khu vực được đặc biệt quan tâm khi thương mại song phương tiếp tục tăng trưởng mạnh. Theo số liệu của Ủy ban châu Âu, trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - EU đạt 28,8 tỷ EUR. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt khoảng 25 tỷ EUR, tăng 20% so với cùng kỳ năm trước và tiếp tục duy trì mức thặng dư thương mại hơn 21 tỷ EUR.
Xuất khẩu sang EU tăng trưởng mạnh tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp Việt, đồng thời đặt ra yêu cầu siết chặt kiểm soát xuất xứ để bảo vệ lợi thế cạnh tranh của hàng Việt.
Ông Trần Ngọc Quân - Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU nhận định, tăng trưởng xuất khẩu mạnh ở các nhóm ngành như điện tử, máy móc thiết bị, dệt may, da giày và cà phê đang giúp Việt Nam củng cố vị thế tại châu Âu. Tuy nhiên, đây cũng là nguyên nhân khiến hàng hóa Việt Nam ngày càng nằm trong diện theo dõi của các cơ chế bảo hộ thương mại.
Thời gian gần đây, EU đã liên tục triển khai các cuộc điều tra đối với một số ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam như thép cuộn cán nguội, thép điện định hướng dạng hạt và sản phẩm ống đồng.
Không chỉ sử dụng các công cụ phòng vệ truyền thống, EU còn mở rộng quản lý thương mại theo hướng gắn với tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững. Các quy định về dư lượng tối đa trong nông sản, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Quy định chống phá rừng (EUDR) đang đặt ra những yêu cầu ngày càng khắt khe đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Đáng chú ý, phạm vi áp dụng CBAM đang mở rộng sang nhiều nhóm sản phẩm hạ nguồn như linh kiện kim loại, thiết bị công nghiệp, phương tiện cơ giới và hàng tiêu dùng có liên quan đến phát thải carbon. Điều này buộc doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ xanh, quản trị dữ liệu phát thải và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch.
Kiểm soát xuất xứ để bảo vệ thương hiệu hàng Việt
Một trong những rủi ro được cơ quan quản lý đặc biệt lưu ý là tình trạng gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.
Khi EVFTA tạo ra lợi thế lớn về thuế quan, nguy cơ một số doanh nghiệp lợi dụng cơ chế ưu đãi để đưa hàng từ nước thứ ba vào Việt Nam rồi tái xuất sang EU dưới danh nghĩa hàng Việt có thể gia tăng.
Nếu xảy ra tình trạng này, không chỉ doanh nghiệp vi phạm chịu tác động mà toàn bộ ngành hàng có thể đối mặt với việc bị tăng cường kiểm tra, áp dụng biện pháp phòng vệ hoặc suy giảm khả năng tiếp cận thị trường trong dài hạn.
Theo Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU, kiểm soát xuất xứ cần được triển khai từ khâu sản xuất, chế biến đến cấp chứng nhận xuất khẩu. Cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế giám sát đồng bộ nhằm hạn chế nguy cơ bị lợi dụng.
Ông Lương Hoàng Thái - Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại cho rằng, sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành có vai trò quan trọng trong việc ứng phó với các vụ kiện thương mại. Việc chia sẻ dữ liệu, phối hợp thông tin và chủ động chuẩn bị hồ sơ sẽ giúp nâng cao khả năng tự bảo vệ trước các cuộc điều tra quốc tế.
Song song với đó, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật quy định mới của EU, đặc biệt là các yêu cầu liên quan đến xuất xứ, môi trường và trách nhiệm xã hội.
Theo các chuyên gia, EVFTA đang bước sang giai đoạn cạnh tranh quyết liệt hơn khi EU tiếp tục mở rộng hợp tác thương mại với nhiều đối tác mới. Vì vậy, việc tận dụng ưu đãi thuế quan cần đi cùng với nâng cao chất lượng sản phẩm, minh bạch nguồn gốc và quản trị rủi ro thương mại.
Hành trình chinh phục thị trường EU của hàng hóa Việt Nam hiện không còn chỉ dựa vào lợi thế chi phí hay ưu đãi thuế quan, mà chuyển dần sang cạnh tranh bằng uy tín, tiêu chuẩn và năng lực đáp ứng các chuẩn mực toàn cầu. Kiểm soát chặt xuất xứ vì thế sẽ là điều kiện quan trọng để bảo vệ thương hiệu hàng Việt và tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững trong giai đoạn mới.
Nhật Hạ (t/h)