11:01 05/03/2022

Cách nào để lấp “lỗ hổng” trong chỉ định thầu?

Thực trạng "sân trước - sân sau" thổi giá trong đấu thầu mà “lỗ hổng” xuất phát từ việc chỉ định thầu. Theo các chuyên gia để chấm dứt thực trạng trên, công tác chỉ định thầu cần phải có sự công tâm, đưa ra những tiêu chí chỉ định một cách cụ thể, công khai, lựa chọn chính xác và phải có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn.

Việc áp dụng hình thức chỉ định thầu trong một số trường hợp là cần thiết nhằm rút ngắn thời gian thực hiện dự án, giảm bớt rủi ro cho nhà đầu tư, sớm đưa công trình dự án vào khai thác phát huy hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, hình thức chỉ định thầu nếu không được tiến hành thận trọng, kỹ lưỡng, minh bạch, tiềm ẩn nhiều nguy cơ rủi ro dẫn đến thất thoát nguồn lực nhà nước.

Lấp “lỗ hổng” trong chỉ định thầu cần Công khai minh bạch cùng cơ chế giám sát chặt
Chỉ định thầu cần Công khai, minh bạch

Theo đó, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện cơ chế đặc thù về chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội. Thông tư này nhằm thực hiện nhiệm vụ được Chính phủ giao tại Nghị quyết số 11/NQ-CP và triển khai Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ chương trình phát triển kinh tế - xã hội.

Ngoài ra, dự thảo thông tư quy định, thẩm quyền quyết định hình thức chỉ định thầu là người có thẩm quyền phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu, bao gồm cả chỉ định thầu. Để rõ địa chỉ trách nhiệm trong xác định gói thầu chỉ định thầu, dự thảo thông tư quy định, người có thẩm quyền, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải chịu trách nhiệm xác định các gói thầu áp dụng chỉ định thầu trên cơ sở bảo đảm một trong ba điều kiện.

Lấp “lỗ hổng” trong chỉ định thầu cần Công khai minh bạch cùng cơ chế giám sát chặt
Chủ tịch VARSI PGS.TS Trần Chủng: Để “chọn đúng mặt, gửi đúng vàng” khi chỉ định thầu thì không chỉ nhìn vào mức độ lộng lẫy của hồ sơ mà phải dựa trên chất lượng sản phẩm mà nhà thầu đã thực hiện trong quá khứ. Ở nhiều nước trên thế giới, sự tin cậy của nhà thầu được đánh giá ở những công trình rất cụ thể nhà thầu từng làm.

Thứ nhất, gói thầu cấp bách cần triển khai ngay để đảm bảo tiến độ dự án. Thứ hai, đã đăng tải thông báo mời thầu, thông báo mời sơ tuyển, thông báo mời quan tâm hoặc đã tổ chức đấu thầu qua mạng nhưng không có nhà thầu nộp hồ sơ dự thầu, hồ sơ dự sơ tuyển, hồ sơ quan tâm hoặc không có nhà thầu đáp ứng năng lực, kinh nghiệm hoặc không có hồ sơ dự thầu đáp ứng yêu cầu cơ bản trong hồ sơ mời thầu. Cuối cùng là, gói thầu chỉ có thể được thực hiện bởi một nhà thầu vì lý do kỹ thuật đặc thù, riêng biệt.

Luật Đấu thầu, Nghị quyết của Quốc hội cũng cho phép áp dụng chỉ định thầu trong một số trường hợp. Trên cơ sở này, cần sớm hoàn thiện các văn bản hướng dẫn với các quy định chặt chẽ, minh bạch để làm căn cứ thực hiện. Và điều quan trọng là, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ để tránh “xin – cho” trong chỉ định thầu. Chỉ định thầu là hình thức lựa chọn trực tiếp nhà thầu đáp ứng yêu cầu của gói thầu để thương thảo và ký kết hợp đồng. Nhà thầu được lựa chọn có những điều kiện nhất định mà những nhà thầu khác không đáp ứng được.

Theo các chuyên gia, chỉ định thầu rút gọn chỉ được áp dụng trong các tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh và chiến tranh. Lấy ví dụ như việc mua bộ xét nghiệm Covid-19 để chống dịch là cần thiết, tuy nhiên, đây lại là “lỗ hổng” dẫn đến hình thức “chỉ định thầu” bị lợi dụng triệt để.

Lấp “lỗ hổng” trong chỉ định thầu cần Công khai minh bạch cùng cơ chế giám sát chặt
Ông Nguyễn Xuân Đào - nguyên Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Kế hoạch và Đầu tư)

Xoay quanh vấn đề này theo ông Nguyễn Xuân Đào - nguyên Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) thông tin, trách nhiệm những người thực hiện các gói thầu là yếu tố cốt yếu, khi cầm trong tay công cụ, nếu minh bạch và vô tư, sẽ giúp ích rất nhiều cho sự phát triển. Nhưng ngược lại, không chỉ với chỉ định thầu rút gọn, các quy định vẫn sẽ bị lợi dụng trở thành công cụ hòng trục lợi nếu người thực hiện chỉ nhăm nhăm hòng mục đích đó.

Cụ thể là, theo quy định của Điều 1, Luật Đấu thầu 2013 thì hoạt động mua sắm sử dụng vốn nhà nước (duy trì hoạt động thường xuyên, cung cấp sản phẩm, dịch vụ công, hàng dữ trữ quốc gia, vật tư y tế)... phải thực hiện theo quy định của Luật Đấu thầu. Các hình thức lựa chọn nhà thầu bao gồm: đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp, tự thực hiện và chỉ định thầu phải thực hiện theo Luật.

Luật Đấu thầu cũng quy định về việc chỉ định thầu. Song, việc áp dụng mức giá như thế nào khi chỉ định thầu thì lại tùy cơ quan, tổ chức yêu cầu. Có thể lỗ hổng ở việc chỉ định đầu này đã khiến các đối tượng lợi dụng để trục lợi, việc chỉ định thầu đã triệt tiêu sự cạnh tranh và qua đó có nguy cơ có thể dẫn đến mức giá không hợp lý.

Bàn luận về cơ chế chỉ định thầu, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh - Chuyên gia kinh tế nhấn mạnh, chỉ định thầu cũng có không ít ưu việt như đảm bảo khả năng thực thi gói thầu một cách tốt nhất, đảm bảo tính kế thừa kinh nghiệm trong quá trình xây lắp các gói thầu phù hợp yêu cầu về mặt thời gian thực thi các dự án theo kế hoạch. Khi chỉ định thầu, đơn vị giới thiệu nhà thầu rất quan trọng. Đó phải là người quản lý nắm được doanh nghiệp có năng lực tài chính, doanh nghiệp, khả năng ứng dụng công nghệ. Cần có khung chung cho các gói thầu, khi giới thiệu sẽ đảm bảo được tính bình đẳng, công khai, minh bạch. Các nhà thầu được giới thiệu lựa chọn hoặc đã được lựa chọn cần được công khai trên mạng để toàn dân giám sát năng lực, hiệu quả của việc chỉ định thầu, giảm thiểu tối đa móc ngoặc việc xin - cho.

Ông Thịnh cũng cho rằng cơ chế chỉ định thầu muốn không vấp phải sự hoài nghi của dư luận, ngay từ quá trình đề xuất Thủ tướng Chính phủ xem xét, các bộ, ngành phụ trách cần công khai rộng rãi trên không gian mạng danh sách những đơn vị được đề xuất lựa chọn và cả kết quả lựa chọn để các doanh nghiệp trong ngành và toàn dân giám sát năng lực, hiệu quả của việc chỉ định thầu. Về lý thuyết, cơ chế đấu thầu có nhiều điểm tốt như đảm bảo điều kiện của thị trường, tính cạnh tranh trong triển khai các dự án. Song với điều kiện thực tế của Việt Nam thời gian vừa qua, việc đấu thầu chưa đạt được hiệu quả mong muốn khi số lượng doanh nghiệp tham gia đấu thầu ít, việc đấu thầu chủ yếu thực hiện trong nước, tỷ lệ tiết giảm cũng không đáng kể.

Do đó, chỉ định thầu sẽ hiệu quả hơn, vừa đảm bảo khả năng thực thi gói thầu một cách tốt nhất, vừa đảm bảo tính kế thừa kinh nghiệm trong quá trình xây lắp các gói thầu phù hợp yêu cầu về mặt thời gian thực thi các dự án theo kế hoạch. Ở đây cần nói rõ đơn vị giới thiệu nhà thầu rất quan trọng, là người quản lý nắm được doanh nghiệp có năng lực tài chính, doanh nghiệp, khả năng ứng dụng công nghệ. Cần có khung chung cho các gói thầu, khi giới thiệu sẽ đảm bảo được tính bình đẳng, công khai, minh bạch.

Đồng quan điểm trên, TS Nguyễn Văn Thước - Chuyên gia kinh tế khẳng định, để chỉ định thầu được hiệu quả, đáp ứng được tiến độ, chất lượng, Bộ, ngành liên quan phải phối hợp nghiên cứu đưa ra tiêu chí lựa chọn chính xác. Từ tiêu chí được xây dựng, phải có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn. Nếu có được một cơ chế giám sát chặt chẽ thì chỉ định thầu sẽ vừa thúc đẩy được tiến độ dự án, tiến độ giải ngân kế hoạch vốn đầu tư công trong kỳ trung hạn, vừa giúp ngân sách Nhà nước tiết kiệm được nguồn vốn đầu tư khi triển khai các dự án trọng điểm.

Trong khi đó TS Nguyễn Hữu Đức - Chuyên gia giao thông cho rằng, cơ chế chỉ định thầu sẽ rút ngắn được nhiều thời gian của quá trình triển khai làm các đoạn cao tốc so với đấu thầu nhưng đổi lại sẽ cũng tiềm ẩn nguy cơ nhà thầu yếu kém và lợi ích nhóm. Chính bởi hạn chế này mà chỉ định thầu không được khuyến khích áp dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới. Do đó, để loại bỏ những hạn chế mà chỉ định thầu có thể gây ra, các cơ quan quản lý cần phải có sự công tâm khi lựa chọn nhà thầu để chỉ định cũng như cần đưa ra những tiêu chí chỉ định một cách cụ thể và công khai.

Điều này sẽ giúp người dân và các doanh nghiệp có cơ sở để giám sát nhà thầu được chỉ định có đảm bảo năng lực thật sự hay không. Dù chỉ định thầu cũng cần tiêu chí rõ ràng để sàng lọc nhà thầu yếu kém. Xây dựng tiêu chí không khó vì chúng ta có kinh nghiệm làm nhiều cao tốc. Nhà thầu nào tốt, chưa tốt đều có thể đánh giá qua dữ liệu, tiêu chí chủ đầu tư đặt ra./.

Hải Bình

Theo dõi Thương Trường trên